Từ ngày 23 tháng Chạp đến lễ hoá vàng đầu tháng Giêng, một gia đình giữ nếp đầy đủ có thể đọc bảy, tám bài khấn khác nhau. Các bài cùng một khuôn, nhưng khác ở ba chỗ: kính lạy ai (Táo quân, Hành khiển, thần linh trong nhà hay gia tiên), trình việc gì (tiễn, tạ, mời, đón, tiễn về) và ghi thời gian nào (năm cũ hay năm mới). Nắm ba chỗ này, bạn mở bất kỳ cuốn sách văn khấn nào cũng nhận ra bài đang đọc là bài gì.
Bài này đặt các bài khấn mùa Tết cạnh nhau để so, không đăng lại toàn văn bài nào. Mỗi nhà, mỗi vùng giữ số lễ khác nhau: có nhà làm đủ, có nhà gộp vài lễ làm một. Bảng so sánh dưới đây là để hiểu, không phải danh sách phải làm.
Bảng so sánh các bài khấn trong mùa Tết
Bảng ghi theo thứ tự thời gian và theo khuôn phổ biến trong các sách văn khấn cổ truyền in bằng chữ quốc ngữ. Cột cuối là "dấu nhận ra", tức câu hoặc cụm chữ giúp bạn biết ngay đó là bài nào.
| Bài khấn | Kính lạy chính | Việc trình | Dấu nhận ra |
|---|---|---|---|
| Tiễn Táo quân (23 tháng Chạp) | Táo quân | tiễn về trời, tạ năm qua | danh xưng Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân |
| Tạ mộ cuối năm | thần đất nghĩa trang, người đã khuất | tạ, mời về ăn Tết | nhắc phần mộ, xin phép sửa sang |
| Tất niên | thần linh trong nhà, gia tiên | khép năm, báo cáo năm cũ | câu "năm cũ sắp qua" |
| Rước ông bà (chiều 30) | gia tiên | mời về ăn Tết cùng con cháu | lời "kính mời… về hưởng" |
| Giao thừa ngoài trời | Hành khiển, Hành binh, Phán quan | tiễn vị cũ, đón vị mới | tên các vị Hành khiển |
| Giao thừa trong nhà | thần linh trong nhà, gia tiên | báo chuyển năm | câu "phút giao thừa" |
| Sáng mùng Một | thần linh, gia tiên | mừng năm mới, cầu bình an | ngày "mùng Một tháng Giêng" |
| Hoá vàng, tiễn ông bà | gia tiên, thần linh | tạ, tiễn ông bà sau Tết | lời "xin phép hoá vàng" |
Ngoài tám bài trên, nhiều nhà còn khấn mùng Hai, mùng Ba khi dâng cơm, khấn lễ khai hạ mùng Bảy, khấn khai xuân mở hàng. Các bài này đều theo khuôn chung, chỉ khác lời trình việc.
Cái chung của mọi bài: khuôn năm phần
Dù dịp nào, bài khấn mùa Tết phổ biến đều đi theo một khuôn khoảng năm phần. Phần một là lời niệm mở đầu, ở nhiều bản là câu Nam mô A Di Đà Phật đọc ba lần. Phần hai là kính lạy các vị, theo thứ tự từ cao xuống: chư Phật, Trời Đất, chư vị thần linh, rồi tới gia tiên. Phần ba là trình thời gian, nơi chốn, tên người đứng khấn. Phần bốn là trình việc: vì sao hôm nay dâng lễ. Phần năm là lời cầu và lời kết, thường có "cẩn cáo" hoặc lời niệm lặp lại.
Vì khuôn giống nhau nên người đọc hay có cảm giác "bài nào cũng như bài nào". Thật ra phần tạo nên khác biệt chỉ chiếm vài câu, nằm ở phần hai (kính lạy ai) và phần bốn (trình việc gì). Khi sửa một bài khấn cho hợp với nhà mình, bạn cũng chỉ cần sửa đúng mấy câu đó, phần khung giữ nguyên.
Hiểu khuôn này còn giúp bạn bình tĩnh khi bị lạc giữa chừng. Nếu quên một câu, bạn biết mình đang ở phần nào, và nói bằng lời của mình cho trọn ý phần đó, rồi đọc tiếp. Nhiều người lớn tuổi khấn thuộc lòng không phải vì nhớ từng chữ, mà vì nhớ khuôn và ý.
Ba bài dễ lẫn nhất và cách phân biệt
Tất niên và rước ông bà. Hai lễ có khi làm cùng một chiều, nên nhiều sách gộp hai bài làm một. Khi tách riêng, bài tất niên nặng phần "khép năm": báo năm cũ đã qua, tạ thần linh và tổ tiên đã che chở. Bài rước ông bà nặng phần "mời": kính mời gia tiên về nhà ăn Tết, có khi nêu cụ thể các bậc cụ kỵ, ông bà, cha mẹ. Đọc phần trình việc là phân biệt được ngay.
Giao thừa ngoài trời và giao thừa trong nhà. Bài ngoài trời kính lạy các vị coi năm (Hành khiển, Hành binh, Phán quan) và các vị thần linh cai quản xứ sở; gần như không mời gia tiên. Bài trong nhà kính lạy thần linh trong nhà như Thổ công, Táo quân và gia tiên. Nếu thấy tên Hành khiển, đó là bài ngoài trời.
Sáng mùng Một và hoá vàng. Cùng khấn thần linh và gia tiên, cùng ghi tháng Giêng, nhưng mục đích ngược nhau: mùng Một là mừng năm mới, mời ông bà tiếp tục ở lại hưởng Tết; hoá vàng là tạ và tiễn ông bà trở về. Bài hoá vàng thường có lời xin phép hoá vàng mã, lời tạ ba ngày Tết, lời tiễn.
Một dấu hiệu chung. Nếu một bài có lời mời thì đó là đầu Tết, có lời tiễn thì đó là cuối Tết. Lời tạ có ở cả hai đầu. Chỉ cần nhìn động từ chính của phần trình việc: mời, đón, tiễn, tạ, mừng.
Ghi thời gian: năm cũ hay năm mới, tháng Chạp hay tháng Giêng
Chỗ dễ sai nhất khi đọc một loạt bài khấn Tết là phần thời gian. Nguyên tắc đơn giản: mọi lễ trước giao thừa ghi năm cũ, tháng Chạp; mọi lễ sau giao thừa ghi năm mới, tháng Giêng. Tiễn Táo quân, tạ mộ, tất niên, rước ông bà đều thuộc năm cũ. Sáng mùng Một, mùng Hai, mùng Ba, hoá vàng, khai hạ đều thuộc năm mới.
Riêng lễ giao thừa nằm đúng ranh giới. Sách in có hai cách: ghi "đêm ba mươi tháng Chạp năm…" theo năm cũ, hoặc ghi "giờ Tý ngày mùng Một tháng Giêng năm…" theo năm mới. Cả hai đều có trong sách văn khấn phổ biến. Gia đình nên chọn một cách và giữ đều qua các năm để con cháu khỏi bối rối.
Nếu tháng Chạp năm đó thiếu, không có ngày ba mươi, thì "chiều ba mươi" trong sách phải hiểu là chiều hai mươi chín. Lịch âm treo tường hoặc công cụ Tết của trang sẽ cho biết tháng đủ hay thiếu. Phần năm can chi thì nhớ đổi: tên năm mới khác tên năm cũ, và rất hay bị quên vì người khấn đọc theo thói quen của bài trước.
Gộp lễ: những cách nhiều nhà vẫn làm
Không phải nhà nào cũng có thời gian và điều kiện làm đủ tám lễ. Theo quan sát chung, các cách gộp hay gặp là:
- Gộp tất niên với rước ông bà vào cùng một chiều ba mươi, đọc một bài có cả lời khép năm lẫn lời mời.
- Gộp giao thừa trong nhà với giao thừa ngoài trời khi nhà không có sân: thắp hương ở cửa sổ hoặc ban công, khấn chung một lần.
- Ở đô thị, gộp lễ mùng Hai, mùng Ba vào việc thắp hương hằng ngày, không đọc bài riêng.
- Ở Nam Bộ, nhiều nhà rước ông bà từ chiều 30 và chỉ cúng tiễn vào mùng 3 hoặc mùng 4, không có lễ giao thừa ngoài trời tách riêng.
- Người sống một mình xa quê đôi khi chỉ khấn một bài vào giao thừa hoặc sáng mùng Một, gói ý của nhiều lễ.
Gộp hay tách là chuyện nếp nhà và hoàn cảnh. Sách văn khấn liệt kê đủ để ai cần thì có, không có nghĩa nhà nào cũng phải làm đủ. Khi gộp, chỉ cần lời trình việc nói rõ những việc mình đang gộp, ví dụ "nhân chiều cuối năm, con cháu làm lễ tất niên và kính mời ông bà về ăn Tết".
Ai đứng khấn trong từng lễ: nếp chung và những biến thể
Theo nếp phổ biến ở nhiều gia đình người Việt, người đứng khấn chính là chủ nhà hoặc người con trưởng, người giữ việc thờ cúng. Các thành viên khác đứng sau, cùng vái khi người khấn vái. Tuy vậy, mỗi lễ trong mùa Tết lại có những biến thể quen thuộc. Lễ tiễn Táo quân ở nhiều nhà do người lo việc bếp núc, thường là bà hoặc mẹ, đứng khấn, vì Táo quân gắn với gian bếp. Lễ tạ mộ thường do người con trai đại diện chi họ hoặc người trong nhà ở gần nghĩa trang nhất.
Lễ giao thừa ngoài trời và lễ sáng mùng Một thường do chủ nhà khấn, vì đây là lễ đại diện cho cả gia đình trước năm mới. Lễ hoá vàng ở nhiều nơi do người đã khấn rước ông bà khấn tiễn, giữ cho đầu và cuối của Tết do cùng một người thưa gửi. Trong gia đình hiện đại, nhiều nhà để vợ hoặc chồng khấn tuỳ ai thuộc bài hơn, hoặc để con cháu đã trưởng thành khấn thay khi cha mẹ đã già.
Văn khấn không quy định giới tính hay thứ bậc người khấn; phần "tín chủ con là…" chỉ đòi hỏi nêu đúng tên người đứng khấn. Nếu người khấn thay cho cả nhà, lời khấn thường nói "thay mặt toàn gia" hoặc "cùng toàn thể gia quyến". Biết điều này, nhà nào có hoàn cảnh riêng cũng tự sắp xếp được mà không băn khoăn quá mức.
Đọc một loạt bài cùng lúc để thấy nhịp của Tết
Đặt các bài khấn mùa Tết cạnh nhau, bạn sẽ thấy chúng kể một câu chuyện có đầu có cuối. Mở đầu là tiễn vị thần bếp về trời, như việc khép sổ sách trong nhà. Tiếp theo là ra mộ, mời người đã khuất về. Rồi bữa cơm khép năm, đón ông bà, tiễn quan cũ đón quan mới lúc nửa đêm, mừng năm mới buổi sớm. Cuối cùng là tạ và tiễn ông bà trở lại cõi của mình, mọi người quay về nhịp làm ăn.
Nhịp ấy phản ánh cách người Việt xưa nhìn Tết: không chỉ là một ngày, mà là một quãng chuyển giao, trong đó người sống và người đã khuất, người nhà và các vị thần coi sóc đều có chỗ. Văn khấn là phần lời của quãng chuyển giao ấy. Hiểu như vậy, bạn sẽ đọc từng bài với một tâm thế khác: không phải đọc cho xong, mà là nói đúng câu ở đúng lúc.
Với người trẻ muốn giữ nếp, cách học dễ nhất là học theo nhịp này thay vì học thuộc tám bài. Hiểu mỗi lễ đứng ở đâu trong câu chuyện, bạn tự biết phải nói gì, kể cả khi khấn nôm. Phần văn bản đầy đủ của từng bài, bạn tìm trong sách văn khấn mà gia đình tin dùng.
Câu hỏi thường gặp
Mùa Tết có tất cả bao nhiêu bài khấn?
Không có con số cố định. Theo các sách văn khấn phổ biến, có khoảng bảy đến mười bài liên quan tới Tết: tiễn Táo quân, tạ mộ, tất niên, rước ông bà, giao thừa ngoài trời, giao thừa trong nhà, sáng mùng Một, mùng Hai và mùng Ba, hoá vàng, khai hạ. Mỗi nhà giữ bao nhiêu là tuỳ nếp và điều kiện.
Có thể dùng một bài khấn cho tất cả các lễ Tết không?
Nhiều người khấn theo một khuôn duy nhất và chỉ thay phần trình việc cùng phần ngày tháng. Cách này hợp lý vì khuôn các bài vốn giống nhau. Điều cần chú ý là đổi đúng năm, đúng tháng, và nói rõ việc của lễ hôm đó là mời, mừng, tạ hay tiễn.
Lễ tất niên và lễ rước ông bà có phải là một?
Có nhà làm là một, có nhà làm là hai. Tất niên là lễ khép năm, rước ông bà là lễ mời gia tiên về ăn Tết. Vì cùng diễn ra chiều cuối năm nên nhiều gia đình và nhiều sách gộp lại. Khi gộp, lời khấn nên có đủ cả hai ý.
Bài khấn giao thừa trong nhà có cần đọc tên quan Hành khiển không?
Thường là không. Tên các vị Hành khiển thuộc bài giao thừa ngoài trời. Bài trong nhà kính lạy thần linh trong nhà và gia tiên. Một số nhà gộp hai lễ thì đọc cả hai phần trong một bài, cũng là cách thích nghi phổ biến.
Nhà không làm lễ hoá vàng có sao không?
Không có câu trả lời chung về "có sao không", vì đây là chuyện nếp nhà và quan niệm. Nhiều gia đình, nhất là ở miền Nam, gọi là lễ tiễn ông bà và không đốt nhiều vàng mã; có nhà chỉ thắp hương và khấn tạ. Điều phổ biến là có một lời tạ và tiễn sau Tết.