Du xuân, chơi xuân là những cuộc đi chơi, thưởng ngoạn, gặp gỡ trong những ngày đầu năm, sau khi phần lễ nghi trong nhà đã xong. Người xưa phân biệt "ăn Tết" là những việc trong nhà như lễ gia tiên, cỗ bàn, chúc Tết, còn "chơi xuân" là ra ngoài: đi hội, xem hát, thăm cảnh, thưởng hoa, bình thơ. Mỗi tầng lớp, mỗi miền có cách chơi xuân riêng.
Bài này kể những thú chơi xuân của nhà nho, của dân làng, của người phố thị, những món đồ chơi Tết của trẻ con xưa, khác biệt ba miền, và cách du xuân đầu năm sao cho vui mà vẫn giữ được nếp văn minh. Các lễ hội xuân cụ thể như hội làng, hội chùa lớn có bài riêng, ở đây chỉ nói cái nếp chung.
Ăn Tết và chơi xuân: hai việc, hai nhịp
Trong cách nói của người Việt, "ăn Tết" gắn với ba ngày đầu năm và những việc trong nhà: lễ gia tiên, cỗ bàn, chúc Tết họ hàng. "Chơi xuân" thì kéo dài hơn, có khi suốt tháng Giêng, gắn với những cuộc đi chơi ngoài trời. Câu ca dao quen thuộc "Tháng Giêng là tháng ăn chơi" nói đúng tinh thần ấy: lúa đã cấy xong, việc đồng áng chưa bận, người ta có thời gian để vui.
Nhịp của chơi xuân khác nhịp của ăn Tết. Ăn Tết có trình tự, có thứ bậc, có lễ nghi; chơi xuân thì thong thả, tuỳ hứng, ai thích gì chơi nấy. Nếu ba ngày Tết là thời gian của gia đình, thì tháng Giêng chơi xuân là thời gian của cộng đồng: làng mở hội, bạn bè gặp nhau, trai gái có dịp quen biết.
Chữ "du xuân" có gốc Hán Việt, nghĩa là đi chơi mùa xuân. Nó thường được dùng trong văn chương và trong ngôn ngữ của người có học. Người bình dân hay nói "đi chơi Tết", "đi chơi xuân", "đi hội". Dù gọi thế nào, đó đều là những ngày người ta tạm gác lo toan để tận hưởng khí trời ấm dần lên.
Chơi xuân của nhà nho
Thưởng hoa. Nhà nho xưa chơi hoa đào, hoa mai, hoa thuỷ tiên, cúc. Ngắm hoa không chỉ để đẹp mắt mà còn để suy ngẫm về thời gian, về sự trở lại của mùa xuân. Có người mời bạn văn đến nhà cùng ngắm một chậu hoa nở đúng sáng mùng Một.
Bình thơ, xướng hoạ. Bạn văn gặp nhau đầu năm thường làm thơ, đối câu, xướng hoạ. Người này ra một bài, người kia hoạ lại theo vần. Đó là thú vui chữ nghĩa, cũng là cách giữ tình bạn qua năm tháng.
Thăm thầy, thăm bạn. Những ngày đầu năm, nhà nho đi thăm thầy học cũ, thăm bạn đồng môn, uống chén rượu, nói chuyện văn chương thời thế. Chuyến thăm có khi kéo dài cả ngày.
Thăm cảnh, viếng chùa xa. Người có điều kiện đi thăm danh thắng, viếng những ngôi chùa trên núi, đề thơ lên vách đá. Nhiều bài thơ xuân nổi tiếng ra đời từ những chuyến đi như thế.
Chơi chữ, chơi câu đối. Đầu năm nhà nho hay mời nhau đến xem câu đối mới treo, bàn chữ, bàn nét bút. Người khách tinh ý khen đúng chỗ đắc ý của chủ nhà là người bạn quý. Thú chơi này đòi hỏi vốn chữ nghĩa, nên chỉ những người cùng học mới chơi được với nhau.
Chơi xuân của dân làng
Với người nông dân, chơi xuân gắn với hội làng. Từ mùng Bốn, mùng Năm trở đi, nhiều làng mở hội: rước kiệu, tế thần, rồi đến phần vui chơi với đủ các cuộc thi dân gian. Người làng bên kéo sang xem, trai gái các làng có dịp gặp nhau, hát đối đáp. Hội làng là nơi chơi xuân đông vui nhất.
Ngoài hội, dân làng còn chơi xuân bằng những cuộc vui nhỏ hơn: xem hát chèo ở sân đình Bắc Bộ, nghe hát bội ở đình làng Nam Bộ, nghe hát bài chòi ở miền Trung. Các gánh hát rong đi từ làng này sang làng khác suốt tháng Giêng. Một đêm hát ở sân đình có khi cả làng kéo ra xem, già trẻ trai gái ngồi kín chiếu.
Người lớn tuổi chơi xuân bằng cách ngồi với nhau uống trà, uống rượu, chơi tam cúc, cờ tướng cho vui, nói chuyện mùa màng năm cũ, dự tính năm mới. Phụ nữ đi lễ chùa, thăm họ hàng, đi chợ phiên đầu năm. Trẻ con thì có cả một thế giới riêng ở sân đình, ngõ xóm.
Điều đáng nói là chơi xuân của dân làng luôn gắn với cộng đồng. Hiếm ai chơi xuân một mình; người ta đi theo nhóm, theo họ, theo xóm. Chính những cuộc gặp ấy giữ cho tình làng nghĩa xóm bền chặt qua năm tháng.
Chơi xuân và chuyện gặp gỡ của trai gái làng xưa
Trong xã hội làng xã xưa, trai gái ít có dịp gặp nhau ngoài lúc làm đồng. Mùa xuân, với những hội làng nối tiếp nhau, là thời gian hiếm hoi họ được tự do đi lại, gặp gỡ trai gái làng khác. Nhiều cuộc hát đối đáp diễn ra ở sân đình, bờ ao, trên đồi, nơi hai bên thử tài nhau bằng lời ca, câu đố, ý tứ.
Ở Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh, các hội làng đầu xuân gắn với lối hát giao duyên quan họ, liền anh liền chị mời trầu, hát canh hát hội. Ở miền Trung có hát hò, hát bài chòi trong dịp Tết. Ở Nam Bộ, đờn ca tài tử và những cuộc hò đối đáp trên sông cũng rộn lên những ngày đầu năm. Mỗi miền một lối, nhưng chung một tinh thần: mùa xuân là mùa của lời ca và sự kết nối.
Nhiều đôi vợ chồng xưa quen nhau từ một hội xuân, từ một câu hát đối. Câu chuyện "gặp nhau ở hội" trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ, được kể lại mỗi khi Tết đến. Ngày nay, những cuộc gặp gỡ đầu năm có thể diễn ra ở quán cà phê, phố đi bộ, nhưng cái cảm giác xao xuyến của tháng Giêng thì vẫn vậy.
Chơi xuân của người phố thị
Ở Hà Nội xưa, những ngày đầu năm người ta đi dạo quanh Hồ Gươm, viếng đền Ngọc Sơn, đi lễ các đền chùa trong phố cổ, xem hàng hoa, hàng tranh. Nhiều gia đình có lệ đến hiệu ảnh chụp một tấm ảnh chung đầu năm, mặc áo mới, đứng nghiêm trang trước phông cảnh vẽ. Những tấm ảnh ấy giờ là kỷ vật quý trong nhiều nhà.
Ở Huế, người ta đi lễ chùa Thiên Mụ, chùa Từ Đàm, đi thuyền trên sông Hương, thăm vườn nhà người quen ở Kim Long, Vỹ Dạ. Ở Sài Gòn xưa, Thảo Cầm Viên là nơi nhiều gia đình đưa con đi chơi Tết, rồi đi lễ chùa Bà, lăng Ông, dạo đường Nguyễn Huệ. Ở Chợ Lớn, xem múa lân trước các hội quán là thú vui không thể thiếu.
Người phố thị còn có thú đi xem phim, xem cải lương, xem kịch dịp Tết. Các rạp hát thường dựng những vở mới để ra mắt đầu năm, khán giả xếp hàng mua vé từ những ngày cuối tháng Chạp. Với nhiều người lớn tuổi ở Sài Gòn, đi xem cải lương ngày Tết là ký ức không thể quên.
Điểm khác giữa chơi xuân ở phố và ở làng là tính cá nhân. Người phố có thể đi chơi theo từng gia đình nhỏ, chọn nơi mình thích, giờ mình muốn, không phụ thuộc vào lịch hội của cả làng. Nhưng chính vì thế, nhiều người phố lại tìm về quê ăn Tết để được sống lại cái không khí cộng đồng mà phố xá không có.
Đồ chơi Tết của trẻ con xưa
Trẻ con đi chơi xuân luôn mong được mua một món đồ chơi. Bảng dưới gom những món hay được nhắc trong ký ức ba miền; nhiều món nay vẫn còn ở các phiên chợ quê.
| Đồ chơi | Làm bằng gì | Hay thấy ở đâu |
|---|---|---|
| Tò he | Bột gạo nếp nhuộm màu, nặn thành con giống | Hội làng, cổng chùa, chợ quê Bắc Bộ |
| Chong chóng | Giấy màu, que tre | Khắp ba miền, trẻ con cầm chạy cho quay |
| Bóng bay | Cao su, sau này là nhựa | Bờ hồ, công viên, cổng chùa ở đô thị |
| Kèn, trống nhỏ | Giấy, tre, da, nhựa | Chợ Tết, hội làng |
| Đèn kéo quân nhỏ, đèn giấy | Tre, giấy bóng kính | Phố đèn lồng, nhiều nhất ở Hội An và Chợ Lớn |
| Con giống bằng đất nung | Đất sét nung, sơn màu | Chợ quê, làng gốm |
Những món đồ chơi này rẻ, dễ hỏng, nhưng lại gắn với ký ức sâu nhất của nhiều người. Một cây tò he hay một chiếc chong chóng giấy mua ở cổng chùa đầu năm có khi được nhớ suốt cả đời.
Du xuân đầu năm sao cho vui và văn minh
Du xuân hôm nay đông hơn xưa nhiều, nhất là ở các điểm lễ hội, danh thắng. Vài điều dưới đây giúp chuyến đi vui mà không mệt.
- Chọn đi vào những ngày ít đông, tránh cao điểm mùng Một, mùng Hai ở những nơi nổi tiếng nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ.
- Giữ vệ sinh chung, không vứt rác, không bẻ cành, không viết vẽ lên di tích, cây cối.
- Mua đồ chơi dân gian như tò he, chong chóng cho trẻ con, vừa vui vừa ủng hộ người làm nghề.
- Dành một buổi đi bộ quanh khu phố, làng xóm của mình, thăm hàng xóm, ghé những nơi gắn với tuổi thơ.
- Kể cho con cháu nghe ông bà ngày xưa chơi xuân thế nào, để chuyến du xuân có thêm câu chuyện.
Chơi xuân vốn là lúc người ta nghỉ ngơi và gặp gỡ. Một chuyến du xuân trọn vẹn không cần đi xa hay tốn kém, chỉ cần có người cùng đi và có tâm thế thong thả của tháng Giêng.
Câu hỏi thường gặp
Du xuân là gì?
Du xuân là đi chơi, thưởng ngoạn trong mùa xuân, thường là những ngày đầu năm âm lịch sau khi phần lễ nghi trong nhà đã xong. Người ta đi hội, thăm cảnh, viếng chùa, thăm bạn bè, xem hát.
Ăn Tết và chơi xuân khác nhau thế nào?
Ăn Tết là những việc trong nhà như lễ gia tiên, cỗ bàn, chúc Tết họ hàng trong mấy ngày đầu năm. Chơi xuân là những cuộc đi chơi ngoài trời, kéo dài có khi suốt tháng Giêng, gắn với cộng đồng.
Vì sao tháng Giêng được gọi là tháng ăn chơi?
Vì với cư dân nông nghiệp Bắc Bộ, tháng Giêng là lúc việc đồng áng nhàn rỗi, thời tiết ấm dần lên, các làng mở hội. Người ta có thời gian để đi chơi, gặp gỡ trước khi vào mùa bận rộn.
Trẻ con xưa chơi gì ngày Tết?
Trẻ con xưa chơi ô ăn quan, đánh khăng, nhảy dây ở sân đình, ngõ xóm, và mong được mua tò he, chong chóng, bóng bay, kèn trống nhỏ ở chợ Tết, cổng chùa, hội làng.
Người Sài Gòn xưa du xuân ở đâu?
Nhiều gia đình Sài Gòn xưa đưa con đi Thảo Cầm Viên, đi lễ chùa Bà, lăng Ông, dạo đường Nguyễn Huệ, xem múa lân ở Chợ Lớn và đi xem cải lương những ngày đầu năm.
Du xuân đầu năm nên tránh điều gì?
Nên tránh những ngày cao điểm nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ, giữ vệ sinh chung, không bẻ cành, không viết vẽ lên di tích. Chuyến đi vui nhất khi thong thả và tôn trọng nơi mình đến.