Chúc văn tế xuân ở đình làng: bố cục bài văn tế đầu năm và những chữ khó

Chúc văn tế xuân là bài văn đọc trong lễ tế thần làng đầu năm ở đình. Bài thường viết chữ Hán theo một khuôn cố định: mở bằng "Duy", ghi năm tháng theo lối "tuế thứ… sóc việt…", nêu tên làng và người chủ tế, rồi "cảm chiêu cáo vu" (dám tỏ bày cùng) vị Thành hoàng, kể công đức của thần, trình lễ vật, cầu cho dân làng, và kết bằng "Thượng hưởng".

Ai từng dự một lễ tế ở đình đều nhớ giọng người đọc chúc ngân dài, chậm và trầm, nhưng ít người hiểu nội dung. Bài này giúp bạn đọc hiểu bố cục và các chữ khó của một bài chúc văn đầu năm. Bài không chép lại chúc văn của làng nào; mỗi làng có bài riêng gắn với vị thần của làng, và bản ấy thuộc về làng.

Tế xuân là gì và chúc văn đứng ở đâu trong lễ

Nhiều làng Việt, nhất là ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, có lệ tế thần Thành hoàng vào những ngày đầu năm, thường trong tháng Giêng. Tên gọi khác nhau tuỳ làng: lễ vào đám, lễ kỳ phúc, lễ tế xuân. Ở Nam Bộ, lễ cầu an lớn của đình gọi là lễ Kỳ yên, thường gồm cả lễ đầu năm và cuối năm theo lệ "xuân thu nhị kỳ", tức hai kỳ xuân và thu. Lễ tế là nghi thức trang trọng nhất của đình, có người chủ tế, các bồi tế và người xướng lễ.

Trong trình tự một tuần tế, sau các bước dâng hương, dâng rượu, đến lúc người xướng hô đọc chúc. Người đọc chúc, thường là người có chữ và giọng tốt, quỳ trước hương án, đọc bài chúc văn bằng giọng ngân. Đọc xong, theo lệ nhiều làng, bài chúc được hoá. Vì thế mỗi kỳ tế có khi phải chép một bản mới, và bản gốc thường được lưu trong sổ sách của làng.

Chúc văn khác văn khấn gia đình ở chỗ nó là văn bản của cả cộng đồng. Người chủ tế đứng thay mặt toàn dân làng, lời cầu là cầu cho cả làng: mùa màng, sức khoẻ, yên ổn. Cũng vì thế, chúc văn có ngôn ngữ trang trọng hơn và giữ chữ Hán gần như nguyên vẹn.

Ngày nay, nhiều làng đã chuyển sang đọc chúc văn bằng bản dịch quốc ngữ, hoặc đọc chữ Hán rồi đọc tiếp bản dịch để bà con hiểu. Có làng vẫn giữ nguyên chữ Hán vì coi đó là phần không thể thay đổi của lệ làng. Cả hai cách đều thấy ở các địa phương, phản ánh cách mỗi làng cân nhắc giữa giữ nếp và giúp con cháu hiểu.

Bố cục một bài chúc văn tế xuân theo khuôn phổ biến

Bảng dưới tóm khuôn chung của chúc văn tế thần ở đình làng như được mô tả trong các sách nghiên cứu về văn tế và lễ hội làng. Mỗi làng có biến thể riêng.

Phần dài nhất thường là phần danh hiệu và phần ca ngợi. Danh hiệu của Thành hoàng nhiều làng có thể dài hàng chục chữ, gồm tên thần và các mỹ tự (chữ đẹp) được triều đình ban qua các đạo sắc phong. Người đọc chúc phải đọc đúng và đủ danh hiệu này.

Giải nghĩa những chữ khó nhất trong chúc văn

Sóc việt. Cách ghi ngày theo lối cổ: nêu tên can chi của ngày mùng Một (sóc) trong tháng, rồi "việt" (đến, qua) ngày thứ mấy. Ví dụ dạng giả định: "chính nguyệt, [can chi] sóc, việt sơ thất nhật" nghĩa là "tháng Giêng, ngày sóc là [can chi], đến ngày mùng Bảy". Lối ghi này giúp xác định ngày rất chính xác.

Cảm chiêu cáo vu. "Cảm" là dám, "chiêu" là sáng tỏ, "cáo" là thưa, "vu" là với. Nghĩa là "dám tỏ bày thưa cùng". Đây là lời khiêm nhường của người chủ tế trước khi gọi danh hiệu thần.

Phục dĩ. "Phục" là cúi, "dĩ" là lấy, cho rằng. "Phục dĩ" hiểu là "cúi nghĩ rằng", mở đầu đoạn ca ngợi công đức. Gần nghĩa với "phục duy" (cúi nghĩ) hay gặp trong văn khấn.

Kim nhân. "Nay nhân". Thường đi với "xuân tiết", "tân niên" để nói "nay nhân tiết xuân, năm mới". Đây là phần trình việc.

Cẩn dĩ. "Kính cẩn đem". Theo sau là liệt kê lễ vật theo lối khiêm tốn, như "lễ mọn", "phẩm vật".

Thượng hưởng. "Mời thần hưởng". Chữ kết của hầu hết văn tế. Người đọc chúc thường ngân dài chữ này.

Văn biền ngẫu: đọc các vế đối trong chúc văn

Phần ca ngợi công đức trong chúc văn thường viết theo lối biền ngẫu, tức các câu đi thành cặp, hai vế đối nhau về số chữ, từ loại và ý. Một vế nói về công của thần với đất, vế kia nói về ơn của thần với người; một vế nói núi, vế kia nói sông; một vế nói xưa, vế kia nói nay. Lối viết này có từ văn học cổ Trung Hoa và được các nhà nho Việt dùng nhiều trong văn tế, câu đối, chiếu biểu.

Khi đọc một bản dịch chúc văn, bạn sẽ dễ hiểu hơn nếu tìm các cặp đối. Thường thì vế trước và vế sau nói cùng một ý bằng hai hình ảnh khác nhau, để nhấn mạnh. Ví dụ dạng giả định: một vế ca ngợi thần giữ yên bờ cõi, vế kia ca ngợi thần cho mùa màng tươi tốt. Đọc theo cặp, đoạn văn tưởng dài và rối sẽ trở nên có trật tự.

Lối biền ngẫu cũng giải thích vì sao chúc văn khó dịch sát. Một bản dịch tốt thường giữ được nhịp đối nhưng phải chấp nhận mất bớt sự cô đọng của chữ Hán. Vì vậy khi lưu chúc văn của làng, nên giữ cả ba phần: chữ Hán, phiên âm Hán Việt và bản dịch nghĩa. Người đọc sau có thể đối chiếu khi cần.

Giọng đọc chúc: vì sao ngân, vì sao chậm

Đọc chúc là một kỹ năng riêng. Người đọc không đọc như nói, mà ngân theo một điệu trầm, kéo dài cuối câu, có khi rung giọng ở chữ quan trọng. Cách đọc này được truyền từ người đọc chúc lớp trước sang lớp sau trong làng, không có bản nhạc. Mỗi vùng, thậm chí mỗi làng, có giọng đọc chúc riêng; người làng nghe là nhận ra giọng làng mình.

Có ba lý do thực tế cho lối đọc này. Thứ nhất, trong sân đình rộng, không có loa, giọng ngân giúp tiếng vang xa hơn. Thứ hai, nhịp chậm tạo không khí trang nghiêm, phân biệt lời tế với lời nói thường. Thứ ba, chúc văn là văn biền ngẫu, các vế đối nhau, nên đọc có nhịp giúp người nghe nhận ra cấu trúc đối.

Ngày nay ở nhiều làng, người đọc chúc giỏi ngày càng hiếm. Một số làng đã ghi âm, ghi hình người đọc chúc lớn tuổi để lớp sau học theo. Nếu làng bạn còn người đọc chúc, những bản ghi như vậy là tư liệu rất quý cho làng, nhất là khi kèm bản chữ Hán và bản dịch.

Chúc văn và sắc phong: vì sao danh hiệu thần dài như vậy

Nhiều đình làng còn giữ sắc phong, tức văn bản triều đình ban để công nhận và phong tặng vị thần được làng thờ. Qua mỗi đời vua, sắc phong có thể thêm mỹ tự, nên danh hiệu thần ngày càng dài. Chúc văn đọc trong lễ tế phải dùng đúng danh hiệu mới nhất, theo đúng sắc phong làng đang giữ.

Vì vậy, khi đọc một bài chúc văn của làng, đoạn danh hiệu thường là đoạn khó nhất với người ngoài: một chuỗi dài những chữ như "linh ứng", "hiển hựu", "dực bảo trung hưng" xen nhau. Mỗi cụm là một lời tôn vinh, có khi gắn với một sự tích thần giúp dân, giúp nước theo thần tích của làng. Hiểu điều này, bạn sẽ không ngạc nhiên vì sao cùng là Thành hoàng mà danh hiệu mỗi làng mỗi khác.

Ở nhiều nơi, người soạn chúc văn đầu năm thường là người có chữ trong làng hoặc trong ban quản lý di tích, dựa trên bài của các kỳ trước và sắc phong. Họ chỉ thay phần năm tháng, tên chủ tế và đôi chỗ trong lời cầu. Phần danh hiệu và phần ca ngợi giữ nguyên, như một văn bản truyền đời của làng.

Cũng vì gắn với sắc phong, chúc văn là một nguồn để con cháu biết làng mình thờ vị thần nào, được phong từ đời vua nào. Ở những làng đã mất sắc phong do chiến tranh hay thời gian, bản chúc văn chép tay còn lại đôi khi là dấu vết duy nhất của danh hiệu thần.

Nếu bạn muốn tìm hiểu chúc văn của làng mình

Với người trẻ, Việt kiều hay người viết nội dung văn hoá muốn tìm hiểu chúc văn của một làng, một vài cách làm tế nhị và hiệu quả:

• Hỏi ban quản lý di tích hoặc các cụ trong ban khánh tiết của làng; nhiều làng sẵn lòng cho xem bản chép nếu được hỏi đúng lúc, không vào ngày tế.
• Xin phép trước khi chụp ảnh văn bản hoặc ghi âm người đọc chúc; một số làng có lệ riêng về việc này.
• Tìm trong các công trình nghiên cứu về lễ hội, văn tế ở thư viện tỉnh; nhiều bài chúc đã được sưu tầm và dịch.
• Nếu có bản chữ Hán, nhờ người biết chữ phiên âm và dịch nghĩa, rồi gửi lại làng một bản để làng cùng lưu.
• Tôn trọng việc làng giữ riêng một số phần, như danh hiệu húy của thần, theo tục kiêng gọi tên thật.

Đây là văn bản của cộng đồng, nên mọi việc chia sẻ ra ngoài nên được làng đồng ý. Điều này vừa là phép lịch sự, vừa giúp giữ cho tư liệu được dùng đúng.

Câu hỏi thường gặp

Chúc văn khác văn khấn thế nào?

Văn khấn thường là lời của một gia đình, ngắn, có thể khấn nôm. Chúc văn là văn bản đọc trong lễ tế của làng hoặc dòng họ, viết chữ Hán theo khuôn văn tế, người chủ tế đứng thay mặt cộng đồng, có phần ca ngợi công đức thần và kết bằng thượng hưởng.

Cảm chiêu cáo vu nghĩa là gì?

Là "dám tỏ bày thưa cùng". "Cảm" là dám, "chiêu" là sáng tỏ, "cáo" là thưa, "vu" là với. Cụm này đứng ngay trước danh hiệu vị thần trong chúc văn, thể hiện sự khiêm nhường của người chủ tế khi thưa với thần.

Vì sao đọc xong chúc văn lại đem hoá?

Theo lệ nhiều làng, bài chúc là lời dâng lên thần, đọc xong thì hoá để "gửi" lời đi, giống như hoá sớ. Vì thế làng thường giữ bản chép trong sổ để kỳ sau chép lại. Lệ này không phải nơi nào cũng giống nhau.

Sóc việt là cách ghi ngày thế nào?

Là cách ghi ngày theo lối cổ: nêu can chi của ngày mùng Một trong tháng, rồi "việt" đến ngày thứ mấy. Nhờ có can chi ngày sóc, người đọc sau có thể xác định chính xác ngày tháng. Lối này hay gặp trong văn tế, chúc văn và sắc phong.

Người thường có được xem chúc văn của làng không?

Tuỳ lệ từng làng. Nhiều làng sẵn lòng cho con cháu và người nghiên cứu xem bản chép khi được hỏi tế nhị, ngoài ngày tế. Một số phần như danh hiệu húy của thần có thể được giữ riêng. Nên xin phép ban quản lý di tích hoặc các cụ trong làng.

Lễ Kỳ yên ở Nam Bộ có đọc chúc văn không?

Có. Lễ Kỳ yên ở các đình Nam Bộ cũng có nghi thức tế với văn tế đọc trước bàn thờ thần, thường cũng theo khuôn văn tế cổ, dù giọng đọc và một số chi tiết nghi thức khác với Bắc Bộ. Nhiều đình còn có hát bội trong dịp lễ này.