"Tống cựu nghênh tân" nghĩa là tiễn cái cũ, đón cái mới; "tứ thời bát tiết" là bốn mùa tám tiết, tức suốt cả năm. Đó là hai trong số những cụm Hán Việt hay gặp nhất ở phần trình việc và phần lời cầu của văn khấn Tết, bên cạnh các cụm như an khang thịnh vượng, gia đạo hưng long, vạn sự như ý.
Những cụm này vừa là lời khấn vừa là lời chúc, nên cũng xuất hiện trên câu đối, thiệp Tết. Bài này giải nghĩa từng cụm, chỉ chỗ đứng của chúng trong văn khấn và gợi cách nói lại bằng lời Việt thường. Bài không trích toàn văn bài khấn nào; câu ví dụ là khuôn chung, có ghi khi lấy theo dạng phổ biến trong sách in.
Tống cựu nghênh tân và các cụm chỉ việc chuyển năm
Tống cựu nghênh tân (送舊迎新). "Tống" là tiễn, đưa đi; "cựu" là cũ; "nghênh" là đón; "tân" là mới. Cụm này hay đứng ở phần trình việc của văn khấn giao thừa và tất niên, kiểu "nay nhân tiết tống cựu nghênh tân…". Nghĩa nôm: nhân lúc tiễn năm cũ, đón năm mới.
Cựu niên đã mãn, tân niên đã đến. Dạng nửa Hán nửa Việt rất quen trong sách văn khấn phổ biến. "Mãn" là đầy, hết hạn. Câu báo thời khắc, không mang lời cầu.
Tân niên khánh hạ. "Khánh hạ" là chúc mừng. Cụm này hay thấy trên thiệp và câu chúc hơn là trong văn khấn gia đình, nhưng một vài bản khấn sáng mùng Một có dùng để mở phần mừng năm mới.
Nghênh xuân tiếp phúc. "Đón xuân, nhận phúc". Thường thấy trên câu đối, hoành phi. Trong văn khấn, ý này được nói bằng lời giản dị hơn như "đón xuân mới, con cháu sum họp".
Xuân nhật, xuân tiết. Ngày xuân, tiết xuân. Dùng để đánh dấu dịp, giống "nhân dịp đầu xuân". Không có ý nghĩa nghi lễ riêng. Khi khấn nôm, nói giản dị là "nhân ngày xuân", "nhân mấy ngày Tết", ý không khác.
Tứ thời bát tiết: bốn mùa và tám tiết nào
"Tứ thời" là bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. "Bát tiết" là tám tiết khí chính trong 24 tiết khí của lịch: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí. Bốn tiết "lập" mở đầu mỗi mùa, bốn tiết "phân" và "chí" đánh dấu giữa mùa. Ghép lại, "tứ thời bát tiết" là cách nói "suốt cả năm, không sót lúc nào".
Trong văn khấn, cụm này nằm ở phần lời cầu, theo dạng kiểu "phù hộ cho cả nhà bốn mùa…, tám tiết…". Sách in có nhiều biến thể; ý chung là cầu cho cả năm được yên ổn. Một số bản dùng nguyên chữ Hán "tứ thời", "bát tiết", một số bản dịch hẳn ra "bốn mùa", "tám tiết". Khi đọc, bạn hiểu là lời cầu kéo dài cả năm, không phải chỉ riêng mấy ngày Tết.
Thú vị là cụm này cho thấy người xưa nhìn thời gian theo nhịp nông lịch: tám tiết là tám mốc mà nhà nông dựa vào để gieo cấy, thu hoạch. Lời cầu "tứ thời bát tiết" vì thế gắn với mong muốn mưa thuận gió hoà, mùa màng ổn định, không chỉ là sức khoẻ riêng của từng người. Người thành thị ngày nay vẫn đọc cụm này, và nó vẫn hợp: một năm bình ổn là mong ước chung của mọi nhà.
Các cụm lời cầu hay gặp và cách nói lại bằng lời Việt
Bảng dưới gom những cụm hay có trong phần cầu của văn khấn Tết theo sách phổ biến. Cột cuối gợi một cách nói nôm tương đương, để ai quen khấn nôm có thể dùng.
| Cụm Hán Việt | Nghĩa từng chữ | Nói nôm tương đương |
|---|---|---|
| An khang thịnh vượng | yên ổn, khoẻ mạnh, phát đạt | cả nhà mạnh khoẻ, làm ăn khấm khá |
| Gia đạo hưng long | đạo nhà hưng thịnh | trong nhà êm ấm, ngày một tốt hơn |
| Vạn sự như ý | muôn việc như ý | việc gì cũng thuận |
| Bách sự hanh thông | trăm việc trôi chảy | công việc suôn sẻ |
| Phúc thọ khang ninh | phúc, thọ, khoẻ, yên | sống lâu, mạnh khoẻ, yên lành |
| Tài lộc dồi dào | của cải, bổng lộc | đủ ăn đủ tiêu, dư dả |
| Học hành tấn tới | việc học tiến lên | con cháu chăm học, tiến bộ |
| Xuất nhập bình an | ra vào yên ổn | đi đâu về đâu cũng bình an |
Các cụm này có tính chất chúc tụng. Đọc chúng là bày tỏ mong muốn của gia đình, không phải lời hứa từ đâu cả. Cũng vì vậy, nhiều nhà chọn đọc ít cụm nhưng nói đúng điều mình mong nhất trong năm, ví dụ ông bà khoẻ, con thi tốt, thay vì đọc một tràng dài.
Lời cầu đổi theo nghề và theo cảnh nhà
Đọc nhiều bản khấn Tết của các gia đình khác nhau, có thể thấy phần lời cầu luôn đổi theo nghề nghiệp và hoàn cảnh. Nhà nông xưa cầu "mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt", "lục súc hưng vượng", tức sáu loài vật nuôi (ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn theo cách liệt kê thường gặp trong sách xưa) đều sinh sôi. Nhà buôn cầu "buôn may bán đắt", "khách khứa đông vui". Nhà có học trò cầu "văn chương tấn tới", "khoa bảng hiển đạt" theo lối nói xưa.
Ngày nay, lời cầu lại mang những chữ của thời mình: công việc ổn định, con cháu học hành, ông bà mạnh khoẻ, đi đường bình an. Có gia đình ở xa quê cầu cho người nhà ở quê, có gia đình có người đi làm ăn xa cầu cho người ấy sớm về sum họp. Phần khung bài khấn gần như không đổi qua nhiều đời, nhưng phần lời cầu thì sống theo đời sống. Đây là chỗ mỗi nhà được quyền nói điều của riêng mình.
Vì vậy, khi đọc một bản khấn in sẵn, bạn không cần lo nếu lời cầu trong đó không hợp với nhà mình. Phần đó vốn sinh ra để được điều chỉnh. Nhiều người lớn tuổi khi dạy con cháu khấn chỉ dặn hai điều: nói ngắn, nói thật điều mong, và không xin điều làm hại người khác.
Chỗ đứng của các cụm này trong bài khấn
Trong khuôn văn khấn Tết phổ biến, các cụm chúc tụng chủ yếu nằm ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là phần trình việc, nơi người khấn nói lý do dâng lễ: "nhân tiết tống cựu nghênh tân", "nhân dịp đầu xuân". Chỗ thứ hai là phần lời cầu, sau lời kính mời, nơi người khấn xin phù hộ cho gia đình trong năm: "an khang thịnh vượng", "vạn sự như ý", "bốn mùa…, tám tiết…".
Phần lời cầu thường dài nhất trong các bản in thương mại, vì người soạn muốn bao quát mọi mong muốn: sức khoẻ, làm ăn, học hành, đi lại. Khi đọc to, phần này dễ thành một chuỗi cụm từ nối nhau mà người đọc không kịp hiểu. Nhiều người lớn tuổi khuyên con cháu đọc chậm phần này, hoặc rút gọn còn vài điều thật sự mong.
Kết thúc lời cầu thường là câu "chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám" hoặc lời "cẩn cáo", rồi lời niệm lặp lại phần mở đầu. Ý nghĩa của các chữ chứng giám, phù hộ độ trì, cẩn cáo đã được giải nghĩa kỹ ở các trang chuyên về văn khấn; bài này chỉ dừng ở các cụm mang sắc thái Tết.
Hiểu lầm hay gặp về các cụm chúc trong văn khấn
"Càng nhiều cụm càng tốt". Không có cơ sở nào cho thấy đọc nhiều cụm chúc thì lời khấn có giá trị hơn. Sách cổ và lời dạy của người lớn tuổi thường nhấn sự thành tâm, sự ngắn gọn, đúng việc. Đọc một tràng cụm từ mà không hiểu thì khó gọi là thưa gửi.
"Phải đọc nguyên chữ Hán mới đúng". Văn khấn quốc ngữ ngày nay đã là bản pha trộn. Nhiều gia đình khấn nôm hoàn toàn. Dùng chữ Hán Việt hay lời Việt là chuyện thói quen; nghĩa mới là điều cốt lõi.
Nhầm cụm chúc với câu đối. Một số cụm như "nghênh xuân tiếp phúc", "phúc mãn đường" là chữ trên câu đối, hoành phi, không phải văn khấn. Đưa nguyên vào bài khấn cũng không sao, nhưng nên hiểu đó là hai thể loại khác nhau.
Xin những điều cụ thể quá mức. Có bản khấn trên mạng thêm lời xin trúng thưởng, thắng kiện, đỗ chắc chắn. Theo nếp xưa, lời cầu đầu năm thường là bình an, khoẻ mạnh, làm ăn thuận; người lớn tuổi hay dặn không xin điều hại người khác và không mặc cả với thần linh.
Coi lời cầu là lời hứa. Đọc "vạn sự như ý" không có nghĩa là năm tới mọi việc sẽ như ý. Đó là lời mong, đặt ra đầu năm để cả nhà cùng hướng tới. Hiểu đúng điều này giúp lời khấn giữ được ý nghĩa của nó: một khoảnh khắc nhìn lại và đặt mong muốn, còn việc làm ăn, học hành vẫn do người sống tự lo.
Từ văn khấn sang lời chúc Tết trong nhà
Các cụm chúc trong văn khấn và lời chúc Tết con cháu dành cho ông bà có chung một kho từ. "An khang thịnh vượng", "vạn sự như ý", "sống lâu trăm tuổi" vừa được đọc trước ban thờ, vừa được nói trong lễ mừng tuổi sáng mùng Một. Đây là một nét đẹp của Tết cổ truyền: lời nói với người đã khuất và lời nói với người đang sống dùng chung một giọng kính trọng và mong mỏi.
Với trẻ nhỏ, giải nghĩa các cụm này là một cách dạy chữ và dạy nếp nhà cùng lúc. Bạn có thể đọc cho con một cụm, hỏi con đoán nghĩa từng chữ, rồi để con tự nghĩ lời chúc cho ông bà bằng lời của mình. Đứa trẻ hiểu "tống cựu nghênh tân" là tiễn cũ đón mới sẽ nhớ Tết theo một cách khác hẳn đứa trẻ chỉ thuộc vẹt.
Lời chúc Tết theo thứ bậc trong gia đình, lời chúc cho từng đối tượng, cách viết thiệp là mảng riêng mà các trang chuyên về lời chúc đã viết kỹ. Ở đây chỉ cần nhớ: hiểu các cụm trong văn khấn giúp bạn chúc Tết có gốc hơn, và ngược lại, lời chúc chân thành của bạn cũng có thể đi vào lời khấn của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Tống cựu nghênh tân nghĩa là gì?
Là tiễn cái cũ, đón cái mới; "tống" là tiễn, "cựu" là cũ, "nghênh" là đón, "tân" là mới. Trong văn khấn Tết, cụm này thường ở phần trình việc của lễ tất niên hoặc giao thừa, để nói lý do dâng lễ: nhân lúc tiễn năm cũ, đón năm mới.
Tứ thời bát tiết gồm những tiết nào?
Tứ thời là bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. Bát tiết là tám tiết khí chính: lập xuân, xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân, lập đông, đông chí. Trong lời cầu, cụm này có nghĩa là suốt cả năm, mọi lúc trong năm.
Gia đạo hưng long khác gì an khang thịnh vượng?
Gia đạo hưng long nhấn vào nếp nhà, sự êm ấm và hưng thịnh của cả gia đình. An khang thịnh vượng nhấn vào sự yên ổn, khoẻ mạnh và làm ăn phát đạt. Hai cụm hay đi cùng nhau và đều là lời chúc tụng, có thể dùng cả trong văn khấn lẫn lời chúc Tết.
Có nên tự thêm lời cầu riêng vào văn khấn Tết không?
Nhiều gia đình vẫn làm như vậy, ví dụ thêm lời cầu cho người ốm, cho con sắp thi. Theo nếp phổ biến, lời cầu nên ngắn, nói rõ điều mình mong, không xin điều hại người khác. Phần khung bài khấn giữ nguyên, chỉ thêm ở phần lời cầu.
Đọc văn khấn bằng lời Việt hoàn toàn có mất nghĩa không?
Không mất nghĩa nếu bạn nói đủ các ý: kính lạy ai, hôm nay là ngày gì, ai đứng khấn, dâng lễ vì việc gì, mong điều gì. Các cụm Hán Việt chỉ là một cách nói trang trọng. Bảng trong bài gợi sẵn lời nói nôm tương đương cho từng cụm.
Vì sao các bản khấn trên mạng có lời cầu dài khác nhau?
Vì người soạn mỗi nơi thêm bớt theo ý mình, rồi các trang chép lại của nhau. Sách in có ghi tác giả thường gọn hơn. Khi chọn bản cho gia đình, bạn có thể giữ phần khung và tự rút gọn phần lời cầu cho vừa đủ ý.