Đêm giao thừa ba miền: Hà Nội đi lễ hái lộc, Huế giữ nếp nhà, Nam Bộ canh bánh tét

Đêm giao thừa ở ba miền giống nhau ở phần cốt lõi, là cúng giao thừa và sum họp gia đình, nhưng khác nhau ở những gì người ta làm quanh khoảnh khắc ấy. Nhiều người Hà Nội sau giao thừa ra đền chùa thắp hương, hái lộc; ở Huế, nhiều gia đình giữ lễ trong nhà khá chu đáo rồi mới đi chùa; còn ở Nam Bộ, nhà nhà canh nồi bánh tét, cúng trời đất trước hiên, nhiều người lên chùa Bà ở Chợ Lớn.

Bài này đi qua từng miền, đặt cạnh nhau trong một bảng, rồi bàn về điểm chung và cách người Việt mang nếp quê theo khi đón giao thừa ở nơi khác. Mô tả là nét phổ biến và ký ức chung; trong mỗi miền còn rất nhiều biến thể theo làng, theo phố, theo gia đình.

Hà Nội và đồng bằng Bắc Bộ: sau giao thừa là đi lễ

Ở Hà Nội, khi lễ giao thừa trong nhà đã xong, nhiều người bắt đầu đi lễ. Các đền chùa trong phố cổ và quanh Hồ Gươm, Hồ Tây đông người từ khoảng nửa đêm. Người ta thắp hương, xin chút lộc, rồi đi dạo dưới trời se lạnh. Những năm gần đây, các điểm bắn pháo hoa thu hút thêm rất đông người ra đường đúng giao thừa. Người Hà Nội gốc vẫn hay kể lại cảnh phố cổ đêm ba mươi ngày trước: cửa hàng đóng sớm, đường vắng dần từ chiều, rồi đến gần nửa đêm mới lại đông lên khi người ta đi lễ.

Tục hái lộc đầu năm từng rất phổ biến: người đi lễ ngắt một nhành cây non ở cổng đền chùa mang về cắm bàn thờ, coi như mang lộc về nhà. Ngày nay tục này được khuyến khích thay bằng xin lộc là cành cây, gói muối, bao lì xì nhỏ mà đền chùa phát, để giữ cây xanh. Chuyện hái lộc có gốc tích riêng, được kể kỹ ở những bài khác.

Ở làng quê đồng bằng, nếp tương tự nhưng gần gũi hơn: sau giao thừa, người ta ra đình, ra chùa làng thắp hương, rồi về. Một số gia đình quan niệm người bước vào nhà đầu tiên sau giao thừa là người xông đất, nên khi đi lễ về, chủ nhà tự mình bước vào trước hoặc đã hẹn sẵn người hợp ý. Đây là tục của buổi đầu năm, mỗi nhà một cách.

Huế và miền Trung: giữ nếp nhà, đi chùa sau giao thừa

Huế từng là kinh đô, nên nếp Tết ở đây mang dấu ấn của sự chu đáo, trang trọng. Nhiều gia đình Huế coi đêm giao thừa là dịp lễ quan trọng nhất trong nhà: lễ ngoài trời, lễ trong nhà, lễ ở các bàn thờ phụ đều làm cẩn thận. Con cháu đông đủ, mặc áo dài, đứng sau người chủ lễ. Sau lễ, gia đình quây quần chúc Tết, uống trà, ăn mứt.

Sau giao thừa, nhiều người Huế đi chùa. Huế có rất nhiều chùa, có chùa nằm ngay trong khu dân cư, nên đi lễ đêm giao thừa ở đây không quá xa. Không khí trong chùa thường tĩnh lặng, khói hương thơm, tiếng chuông chậm rãi, khác với cảnh chen chúc ở các đô thị lớn. Nhiều người Huế đi xa nhớ nhất chính sự yên tĩnh ấy của đêm giao thừa quê nhà.

Ở các vùng khác của miền Trung, nếp giao thừa mang màu sắc gia tộc rõ. Những ngày trước đó vừa giẫy mả, chạp họ, nên đêm giao thừa là lúc con cháu nhớ về tổ tiên rất cụ thể. Ở vùng biển, có nơi người làm nghề biển có lễ riêng hướng ra biển, tuỳ nếp từng làng chài.

Nam Bộ: bàn thiên, nồi bánh tét và chùa Bà Chợ Lớn

Ở Nam Bộ, đêm giao thừa ấm áp và thoải mái. Nhiều nhà cúng ông Thiên ở bàn thiên trước hiên, rồi cúng gia tiên trong nhà. Nồi bánh tét nhiều khi vẫn sôi đến khuya, người lớn ngồi canh, trẻ con chạy chơi trong sân. Thời tiết ấm, nên cả nhà thường ngồi ngoài hiên, ngoài sân đón giao thừa, hàng xóm qua lại chúc nhau.

Ở Thành phố Hồ Chí Minh, đêm giao thừa có một hình ảnh quen thuộc: dòng người đổ về chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn. Ngôi chùa của cộng đồng người Hoa, với những vòng nhang lớn treo dưới mái, khói nhang mù mịt, là nơi rất nhiều người cả Hoa lẫn Việt đến thắp hương đầu năm. Nhiều ngôi chùa khác trong thành phố cũng đông người suốt đêm.

Ở miền Tây, giao thừa gắn với miệt vườn: mai vàng nở trước sân, bàn thiên đầy hoa trái, nhà nhà sáng đèn ven kênh. Người ta đi thăm nhau bằng xuồng, bằng xe, chúc Tết từ đêm giao thừa sang sáng mùng Một. Không khí cởi mở, ít nghi thức cứng nhắc, nhưng lễ cúng thì vẫn giữ đầy đủ.

So sánh nhanh đêm giao thừa ba miền

Bảng gom những nét hay được nhắc khi nói về giao thừa từng miền. Đây là bức tranh chung, không phải khuôn mẫu cho mọi gia đình.

Sự khác biệt về thời tiết ảnh hưởng nhiều đến không khí giao thừa: miền Bắc rét nên người ta quây quần trong nhà, miền Nam ấm nên sinh hoạt tràn ra hiên, ra sân. Những nét văn hoá tưởng là "tính cách vùng miền" đôi khi bắt đầu từ chuyện rất đời như vậy.

Giao thừa ở thành phố hôm nay

Ở các thành phố lớn, giao thừa ngày nay gắn với những điểm bắn pháo hoa do chính quyền tổ chức. Ở Hà Nội, khu vực quanh Hồ Gươm là nơi đông người nhất; ở Huế, nhiều người ra bờ sông Hương; ở Thành phố Hồ Chí Minh, người ta đổ về khu trung tâm gần sông Sài Gòn. Đúng khoảnh khắc chuyển năm, hàng vạn người cùng đếm ngược, cùng ngước nhìn lên trời.

Không khí này khác hẳn đêm giao thừa trong nhà. Nó ồn ào, đông đúc, mang màu lễ hội đường phố, và thu hút nhiều người trẻ. Nhiều gia đình chia làm hai: người lớn ở nhà làm lễ, người trẻ ra đường xem pháo hoa, sau đó về nhà chúc Tết. Có gia đình cúng giao thừa sớm hơn vài phút để kịp ra ban công, sân thượng xem pháo hoa từ xa.

Dù đông đúc, khoảnh khắc ấy vẫn mang tinh thần chung của giao thừa: cùng nhau bước qua ranh giới hai năm. Người lớn tuổi đôi khi thấy lạ với cảnh chen chúc ngoài phố, nhưng nếu nhìn kỹ, đó cũng là một cách "sum họp" mới, của cả một thành phố thay vì một gia đình.

Điểm chung sau mọi khác biệt

Cúng giao thừa. Ba miền đều có lễ đêm giao thừa, chia ngoài trời và trong nhà theo nếp phổ biến. Tên gọi, chỗ đặt, lễ vật khác nhau, nhưng ý nghĩa tiễn năm cũ đón năm mới thì giống.

Sum họp. Ở đâu người ta cũng cố có mặt bên gia đình lúc giao thừa. Đây là điểm chung mạnh nhất, làm cho đêm giao thừa thành đêm của gia đình.

Đi lễ đầu năm. Đi chùa, đi đền, đi đình sau giao thừa có ở cả ba miền, như một cách mở đầu năm mới bằng sự tĩnh tâm.

Chúc nhau. Lời chúc năm mới vang lên ngay sau giao thừa, trong nhà, ngoài ngõ, qua điện thoại cho người ở xa. Người nhỏ chúc người lớn trước, người lớn đáp lại và mừng tuổi, thứ bậc ấy gần như giống nhau ở cả ba miền.

Áo mới, bánh Tết. Bánh chưng hay bánh tét, áo mới hay áo dài, mỗi miền một kiểu, nhưng đều là dấu hiệu của Tết đã đến.

Mang nếp quê đi xa

Người Việt di cư trong nước và ra nước ngoài mang theo nếp giao thừa của quê mình. Một gia đình gốc Bắc ở Thành phố Hồ Chí Minh có thể vẫn ra sân cúng giao thừa ngoài trời như ở quê, rồi đi chùa Bà như hàng xóm. Một gia đình miền Trung ở Hà Nội có thể giữ lễ trong nhà kỹ lưỡng kiểu Huế. Sự pha trộn ấy làm cho đêm giao thừa ở các đô thị lớn rất đa dạng. Trẻ con lớn lên trong những gia đình như vậy thường biết cả hai nếp, và đó là một vốn văn hoá đáng quý.

Ở nước ngoài, nhiều cộng đồng người Việt tổ chức đón giao thừa chung ở chùa, ở hội quán, có khi theo giờ địa phương, có khi canh thêm giờ Việt Nam để gọi về nhà. Người ta gói bánh chưng, bánh tét theo nếp quê, dạy con cháu chắp tay vái tổ tiên. Những chi tiết nhỏ ấy giữ cho Tết sống được ở nơi cách quê hàng nghìn cây số.

Khi đi thăm họ hàng ở miền khác dịp Tết, mang theo chút đặc sản quê mình làm quà là cách chia sẻ nếp Tết rất tự nhiên; gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy cũng là một hướng tham khảo cho người cần quà biếu cuối năm. Còn khi đón giao thừa ở nhà người miền khác, hỏi chủ nhà vài câu về nếp của họ là cách học phong tục hay nhất.

Câu hỏi thường gặp

Đêm giao thừa ba miền khác nhau ở đâu?

Phần cốt lõi là cúng giao thừa và sum họp gia đình thì giống nhau. Khác nhau ở việc làm quanh khoảnh khắc ấy: người Bắc hay đi lễ đền chùa, xin lộc; người Huế chú trọng lễ trong nhà rồi đi chùa; người Nam Bộ cúng ở bàn thiên, canh bánh tét, đi chùa Bà Chợ Lớn.

Chùa Bà Thiên Hậu ở đâu, vì sao đông đêm giao thừa?

Chùa Bà Thiên Hậu nằm ở khu Chợ Lớn, Thành phố Hồ Chí Minh, là nơi thờ tự lâu đời của cộng đồng người Hoa. Đêm giao thừa và những ngày đầu năm, rất nhiều người Hoa lẫn người Việt đến thắp hương, nhất là thắp những vòng nhang lớn treo dưới mái.

Hái lộc đêm giao thừa còn được khuyến khích không?

Tục ngắt cành cây ở đền chùa từng phổ biến nhưng làm hại cây xanh. Nhiều nơi nay khuyến khích xin lộc là cành lộc, gói muối, bao lì xì nhỏ do đền chùa chuẩn bị. Cách này giữ được ý nghĩa mang lộc về nhà mà không làm hỏng cây.

Vì sao miền Nam đón giao thừa ngoài hiên nhiều hơn?

Một phần do thời tiết: Nam Bộ đêm giao thừa ấm, sinh hoạt dễ tràn ra hiên, ra sân. Một phần do nếp nhà có bàn thiên trước hiên, lễ cúng trời đất làm ngay ở đó. Miền Bắc rét nên người ta quây quần trong nhà nhiều hơn.

Người Huế đón giao thừa có gì đặc biệt?

Nhiều gia đình Huế làm lễ giao thừa khá chu đáo, gồm lễ ngoài trời và các bàn thờ trong nhà, con cháu mặc áo dài đứng sau người chủ lễ. Sau lễ là sum họp, uống trà, ăn mứt, rồi nhiều người đi chùa trong không khí tĩnh lặng.

Gia đình nhiều miền nên đón giao thừa theo nếp nào?

Không có quy định. Nhiều nhà theo nếp của người giữ bàn thờ tổ tiên, có nhà kết hợp nét của cả hai bên. Điều được coi trọng nhất là cả nhà có mặt, cùng thắp hương và chúc nhau năm mới.