Quan Hành khiển, trong văn khấn thường gọi là "Đương niên Hành khiển", là vị thần mà theo quan niệm dân gian được Ngọc Hoàng giao cai quản việc dưới trần trong một năm; đến giao thừa, vị năm cũ bàn giao cho vị năm mới. Lễ cúng giao thừa ngoài trời của người Việt gắn với hình dung ấy: tiễn vị cũ, đón vị mới.
Theo các sách phong tục phổ biến, có mười hai vị Hành khiển luân phiên theo mười hai địa chi, mỗi vị đi kèm một vị Hành binh và một vị Phán quan. Bài này giải nghĩa danh xưng, kể về mười hai vị luân phiên ở mức khái quát, và nói thêm một chuyện ít người biết: Hành khiển từng là một chức quan có thật trong lịch sử Việt Nam. Bài không đăng văn khấn; các trang chuyên về văn khấn đã có bản riêng.
Nghĩa của danh xưng "Hành khiển"
Trong Hán Việt, "hành" có nghĩa là làm, thi hành; "khiển" là sai khiến, điều khiển. Ghép lại, "hành khiển" là người thi hành và điều khiển công việc, một cách gọi mang đậm màu sắc quan chức. Khi dùng cho thần linh, danh xưng này hình dung vị thần như một viên quan được cử xuống trần cai quản việc trong một nhiệm kỳ một năm. Nghe chữ thì thấy nghiêm, nhưng trong lời người làng, "ông Hành khiển" được nhắc khá gần gũi, như nhắc một vị quan sở tại.
Cụm "Đương niên Hành khiển" trong văn khấn nghĩa là vị Hành khiển của năm đương thời, tức năm đang diễn ra. Đến giao thừa, văn khấn nhắc cả vị năm cũ lẫn vị năm mới, vì đó là lúc bàn giao. Hai vị phụ tá thường được nhắc kèm là Hành binh, coi việc binh, và Phán quan, coi việc xét xử, ghi chép.
Hình dung một bộ máy thần linh có quan văn, quan võ, quan xét xử phản ánh rõ cách người xưa nhìn trời đất qua lăng kính triều đình. Thiên đình được tưởng tượng như một triều đình lớn, có vua là Ngọc Hoàng, có các quan chia nhau việc, và cứ mỗi năm lại có một "nhiệm kỳ" mới. Đây là kiểu tưởng tượng phổ biến trong tín ngưỡng dân gian nhiều nước Đông Á.
Mười hai vị Hành khiển luân phiên
Theo các sách phong tục và văn khấn phổ biến, có mười hai vị Hành khiển, ứng với mười hai địa chi từ Tý đến Hợi. Năm Tý có một vị, năm Sửu có một vị khác, cứ thế mười hai năm thì quay lại vị đầu tiên. Mỗi vị Hành khiển đi cùng một vị Hành binh và một vị Phán quan riêng, tạo thành mười hai "ê kíp" luân phiên.
Tên các vị được ghi trong sách văn khấn, thường mang dạng "… Vương Hành khiển" kèm tên Hành binh và Phán quan. Tuy nhiên các bản sách khác nhau có chỗ ghi tên không hoàn toàn giống nhau, do sao chép qua nhiều đời, do đọc khác âm chữ Hán. Vì thế, nếu gia đình bạn có văn khấn riêng truyền lại, nên theo bản ấy; nếu tra sách, nên ghi rõ mình dùng bản nào.
Cơ chế luân phiên mười hai năm khiến mỗi năm có một "gương mặt" thần linh riêng trong tâm thức dân gian. Ý tưởng này có họ hàng với quan niệm về các vị thần cai quản năm trong tín ngưỡng Trung Hoa, nơi cũng có hệ thống thần linh luân phiên theo can chi. Người Việt tiếp nhận, giản lược thành mười hai vị theo địa chi, dễ nhớ, dễ dùng trong lễ giao thừa.
Hành khiển từng là một chức quan có thật
Thời Trần. Trong lịch sử Việt Nam, "Hành khiển" là tên một chức quan văn cao cấp. Sách sử ghi thời Trần có chức Hành khiển, giữ việc chính sự quan trọng trong triều.
Thời Lê sơ. Đầu thời Lê, chức Hành khiển vẫn còn. Nguyễn Trãi từng được giao chức Nhập nội Hành khiển, một trong những chức vị quan trọng của ông, được nhắc trong nhiều tài liệu về cuộc đời ông.
Về sau bị bãi bỏ. Qua các cuộc cải cách quan chế thời Lê, chức Hành khiển không còn trong bộ máy. Tên gọi chỉ còn sống trong tín ngưỡng, gắn với vị thần cai quản năm.
Dấu vết trong sử sách. Tên chức Hành khiển còn xuất hiện trong các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư khi chép về quan chế thời Trần và đầu thời Lê. Người đọc sử gặp chữ này nên hiểu đó là chức quan, không phải vị thần.
Từ quan đến thần. Việc một danh xưng quan chức trở thành danh xưng thần linh cho thấy người xưa nhìn thế giới thần linh bằng hình mẫu triều đình. Vị thần cai quản một năm được gọi bằng đúng tên chức quan lo việc chính sự dưới trần.
Hành khiển và lễ giao thừa ngoài trời
Lễ giao thừa ngoài trời được nhiều sách phong tục giải thích là lễ tiễn quan Hành khiển năm cũ và đón quan Hành khiển năm mới. Vì các vị thần "đi ngang" trong khoảng không lúc bàn giao, lễ được đặt ở ngoài trời, ở sân, ở trước hiên, chứ không đặt trên bàn thờ trong nhà. Người xưa hình dung đoàn quan nhà trời đi qua, gia chủ bày lễ ra sân để tiếp đón.
Cách hiểu này giải thích vì sao lễ giao thừa thường có hai phần: ngoài trời cho các vị thần cai quản năm và thần linh nói chung, trong nhà cho gia tiên và thần linh trong nhà. Thứ tự và cách làm cụ thể thì mỗi nhà một nếp, các trang chuyên về lễ cúng đã hướng dẫn riêng.
Đáng chú ý là trong lễ này, người ta không cầu xin điều gì quá cụ thể với Hành khiển. Lời khấn phổ biến mang ý cảm tạ vị cũ, kính mời vị mới, mong năm mới yên ổn. Tinh thần ấy giống như tiễn một người có công trông coi và đón một người mới đến nhận việc: lễ độ, trân trọng, không cầu cạnh.
Những vị thần hay được nhắc trong đêm giao thừa
Đêm giao thừa có nhiều vị thần được nhắc trong lời khấn. Bảng dưới phân biệt để bạn không nhầm khi đọc văn khấn hay nghe người lớn nói.
| Danh xưng | Vai trò theo quan niệm dân gian | Thường được nhắc ở đâu |
|---|---|---|
| Đương niên Hành khiển | Thần cai quản việc dưới trần trong một năm | Lễ giao thừa ngoài trời |
| Hành binh | Phụ tá coi việc binh của Hành khiển | Lễ giao thừa ngoài trời, nhắc kèm Hành khiển |
| Phán quan | Phụ tá coi việc xét xử, ghi chép | Lễ giao thừa ngoài trời, nhắc kèm Hành khiển |
| Đương cảnh Thành hoàng | Thần bảo hộ làng xã, vùng đất | Lễ giao thừa, lễ đầu năm |
| Thổ công, Táo quân | Thần đất giữ nhà, thần bếp | Lễ trong nhà, ban thờ thần linh |
| Gia tiên | Tổ tiên của gia đình | Lễ trong nhà, bàn thờ tổ tiên |
Phân biệt rõ giúp hiểu vì sao có lễ ngoài trời và lễ trong nhà: hai nhóm đối tượng khác nhau, theo cách hình dung của người xưa về trời, đất, làng và nhà.
Những hiểu lầm hay gặp về quan Hành khiển
Hành khiển là thần phạt người. Trong cách hiểu phổ biến, Hành khiển là vị cai quản, coi sóc việc của một năm, không phải vị chuyên trừng phạt. Lời khấn dành cho các vị mang ý cảm tạ và kính mời, không mang ý sợ hãi.
Năm nào thần dữ thì năm ấy xấu. Có người gán tính cách tốt xấu cho từng vị theo năm, rồi lo lắng. Đây là suy diễn thêm, không phải nội dung chung của các sách phong tục, và không có căn cứ để coi năm này đáng sợ hơn năm khác.
Phải làm lễ thật lớn mới đủ. Theo nếp phổ biến, lễ giao thừa ngoài trời có thể giản dị. Nhiều sách nhấn mạnh sự thành kính và sạch sẽ hơn là số lượng lễ vật.
Chỉ người Việt mới có Hành khiển. Quan niệm về thần cai quản năm có ở nhiều nơi trong vùng văn hoá Đông Á, mỗi nơi gọi một kiểu. Danh xưng Hành khiển gắn với chức quan Việt là nét riêng, còn ý tưởng thì là của chung.
Tên các vị phải thuộc lòng. Ngay các bản sách cũng ghi tên khác nhau đôi chút. Nhiều gia đình chỉ khấn chung "quan Đương niên" mà không đọc tên từng vị, và đó cũng là nếp quen ở nhiều nơi.
Đọc chuyện Hành khiển bằng con mắt văn hoá
Quan niệm về Hành khiển có thể gây tò mò với người trẻ: thần linh cũng có nhiệm kỳ, có bàn giao, có phụ tá. Nhìn bằng con mắt văn hoá, đây là cách người xưa dùng hình ảnh quen thuộc nhất của xã hội mình, là triều đình và quan lại, để hình dung trật tự của trời đất. Mỗi năm mới là một "nhiệm kỳ" mới, và con người mong vị quan mới cai quản tử tế.
Không cần tin hay không tin để thấy giá trị của câu chuyện. Nó cho ta biết người Việt xưa coi trọng sự thay đổi có trật tự, coi trọng việc bàn giao đàng hoàng, coi trọng lễ độ với người đến và người đi. Những giá trị ấy vẫn có ý nghĩa với đời sống hôm nay, kể cả khi không làm lễ.
Khi kể cho trẻ con, có thể kể như một câu chuyện về "ông quan trông coi năm": mỗi năm có một ông, đêm giao thừa ông cũ về trời, ông mới xuống. Trẻ sẽ hiểu vì sao người lớn bày lễ ở sân, và nhớ chữ "Hành khiển" lâu hơn bất cứ lời giải thích khô khan nào.
Câu hỏi thường gặp
Quan Hành khiển là ai?
Theo quan niệm dân gian, quan Hành khiển là vị thần được Ngọc Hoàng giao cai quản việc dưới trần trong một năm. Mỗi năm có một vị, đến giao thừa thì vị năm cũ bàn giao cho vị năm mới. Lễ giao thừa ngoài trời gắn với việc tiễn và đón các vị này.
Có bao nhiêu vị Hành khiển?
Theo các sách phong tục phổ biến, có mười hai vị Hành khiển ứng với mười hai địa chi, mỗi vị đi kèm một vị Hành binh và một vị Phán quan. Tên các vị được ghi khác nhau đôi chút giữa các bản sách, nên gia đình có văn khấn riêng thì theo bản của nhà mình.
Hành khiển có phải là chức quan thật không?
Có. Trong lịch sử Việt Nam, Hành khiển là tên một chức quan văn cao cấp thời Trần và đầu thời Lê. Nguyễn Trãi từng giữ chức Nhập nội Hành khiển. Về sau chức này bị bỏ, tên gọi chỉ còn trong tín ngưỡng gắn với vị thần cai quản năm.
Vì sao cúng Hành khiển phải đặt ngoài trời?
Theo cách giải thích phổ biến, lúc giao thừa các vị thần cai quản năm bàn giao trong khoảng không giữa trời đất, nên lễ được đặt ở sân, trước hiên để tiếp đón. Lễ trong nhà dành cho gia tiên và thần linh trong nhà. Cách làm cụ thể tuỳ nếp từng gia đình.
Hành binh và Phán quan là ai?
Đây là hai vị phụ tá của quan Hành khiển trong hình dung dân gian. Hành binh coi việc binh, Phán quan coi việc xét xử, ghi chép. Mỗi vị Hành khiển có một Hành binh và một Phán quan riêng, nên văn khấn giao thừa thường nhắc cả ba.
Đương niên Hành khiển nghĩa là gì?
Đương niên nghĩa là năm đương thời, năm hiện tại. Đương niên Hành khiển là vị Hành khiển của năm đang diễn ra. Cụm này xuất hiện trong nhiều sách văn khấn, đặc biệt trong lễ giao thừa và các lễ cúng đầu năm.