Tảo mộ cuối năm, giẫy mả tháng Chạp: nếp mời ông bà về ăn Tết ở ba miền

Tảo mộ cuối năm là tục con cháu ra thăm, dọn dẹp mộ phần tổ tiên trong tháng Chạp, thắp hương mời ông bà về ăn Tết cùng gia đình. Miền Bắc quen gọi là tảo mộ, nhiều nơi miền Trung gọi là giẫy mả, chạp mả và gắn với lễ chạp họ, còn ở Nam Bộ người ta nói đi thăm mả, sửa mả trước Tết.

Chữ "tảo" trong Hán Việt nghĩa là quét, tảo mộ là quét dọn mộ. Ngoài dịp Thanh minh tháng Ba, cuối năm là lần thứ hai trong năm nhiều gia đình ra mộ, và với không ít vùng, đây mới là lần quan trọng nhất. Bài này kể nếp ba miền, ý nghĩa của việc "mời ông bà về", sự khác nhau giữa tảo mộ cuối năm và tảo mộ Thanh minh, rồi nói đến chuyện giữ nếp khi mộ phần ở xa hay nằm trong nghĩa trang hiện đại. Lời khấn ở mộ đã có các trang văn khấn riêng.

Vì sao ra mộ trước Tết

Trong nếp nghĩ của người Việt, Tết là dịp đoàn tụ của cả người sống lẫn người đã khuất. Từ chiều ba mươi, gia tiên được mời về nhà, ở lại với con cháu qua những ngày Tết rồi mới được tiễn đi. Muốn mời ông bà về thì con cháu ra tận nơi ông bà nằm, dọn dẹp sạch sẽ, thắp nén hương, như đến nhà một người thân để thưa chuyện.

Việc dọn mộ cuối năm cũng mang ý nghĩa thực tế. Sau một năm mưa nắng, mộ đất bị lún, cỏ mọc um tùm, mộ xây bị rêu bám, tróc vôi. Ở vùng gió cát miền Trung, mộ dễ bị cát vùi. Trước Tết là lúc nông nhàn, con cháu đi làm xa đã về, có đủ người để làm những việc nặng như đắp đất, quét vôi, sửa bia.

Đi tảo mộ còn là dịp để người lớn chỉ cho con cháu biết mộ ông bà, cụ kỵ nằm ở đâu, ai là ai. Ở những nghĩa địa làng có hàng trăm ngôi mộ, nếu không được dẫn đi từ nhỏ, lớn lên rất khó tìm. Mỗi lần tảo mộ là một bài học về dòng họ, truyền miệng từ đời này sang đời khác.

Miền Bắc: tảo mộ và lời mời ông bà về ăn Tết

Ở Bắc Bộ, tảo mộ cuối năm thường làm trong khoảng nửa sau tháng Chạp, nhiều nhà chọn sau ngày ông Táo, có nhà đi sát ngày ba mươi. Cả gia đình mang theo cuốc, liềm, chổi, hương, hoa. Việc làm gồm phát cỏ, vun đất cho mộ đất, lau rửa mộ xây, cắm hoa, thắp hương ở mộ và ở các ngôi mộ xung quanh không còn người thăm.

Phần quan trọng nhất là lời thưa ở mộ: báo với ông bà rằng sắp Tết, con cháu đã dọn dẹp nơi ở của các cụ, kính mời các cụ về nhà ăn Tết. Ở nhiều làng, việc thắp hương cho cả những mộ vô chủ quanh đó được coi là nếp đẹp, thể hiện lòng thương người đã khuất không còn ai hương khói.

Miền Bắc cũng có tảo mộ dịp Thanh minh tháng Ba, và với nhiều gia đình, Thanh minh mới là dịp tảo mộ chính. Tảo mộ cuối năm khi ấy mang tính "thăm hỏi" nhiều hơn: dọn sơ, thắp hương, mời về ăn Tết. Mỗi làng mỗi họ có cách sắp xếp hai dịp này khác nhau, tuỳ vào truyền thống và thời gian của con cháu.

Miền Trung: giẫy mả, chạp mả và lễ chạp họ

Ở nhiều vùng miền Trung, đặc biệt từ Quảng Trị, Huế đến xứ Quảng, tháng Chạp là tháng của giẫy mả. "Giẫy" là phát, cuốc cỏ; giẫy mả là phát cỏ, dọn dẹp quanh mộ. Con cháu trong họ hẹn nhau một ngày, mang cuốc xẻng ra nghĩa địa, giẫy sạch cỏ, đắp lại mộ, tô lại vôi. Đất miền Trung nhiều cát, gió mùa đông bắc thổi cát lấp mộ, nên việc giẫy mả cuối năm gần như bắt buộc nếu không muốn mộ bị vùi mất dấu.

Giẫy mả thường đi kèm lễ chạp họ, còn gọi là chạp mả: sau khi dọn mộ, con cháu về nhà thờ họ làm lễ cúng tổ tiên, ăn uống cùng nhau. Đây là dịp tụ họp lớn của dòng họ trong năm, có khi đông hơn cả ngày Tết vì con cháu các chi đều về. Mỗi họ chọn một ngày riêng trong tháng Chạp, nên cả tháng ở làng quê miền Trung lúc nào cũng có họ đang chạp.

Chữ "chạp" trong chạp họ, chạp mả gắn với tháng Chạp, tháng của lễ tạ cuối năm. Nếp này cho thấy ở miền Trung, việc chăm mộ cuối năm không chỉ là chuyện từng gia đình mà là sinh hoạt chung của cả dòng tộc, gắn với nhà thờ họ và gia phả.

Nam Bộ: thăm mả, sửa mả trước Tết

Ở Nam Bộ, cuối tháng Chạp nhiều gia đình đi thăm mả ông bà, dọn cỏ, quét vôi hoặc sơn lại mộ, sửa chỗ hư hỏng. Mộ ở miền Tây nhiều khi nằm ngay trong vườn nhà, cạnh ruộng, nên việc dọn mộ đi cùng việc dọn vườn đón Tết. Người ta thắp nhang, mời ông bà về ăn Tết, có nhà còn mang theo bánh trái bày ở mộ một lúc rồi mới về.

Không khí đi thăm mả ở Nam Bộ thường giản dị và thân mật. Cả nhà đi cùng, trẻ con chạy quanh vườn, người lớn vừa làm vừa kể chuyện ông bà. Ở các đô thị như Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều gia đình có mộ ở quê miền Tây hay miền Đông, nên chuyến về quê ăn Tết thường bắt đầu bằng việc ra mộ.

Cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ thì coi trọng tảo mộ dịp Thanh minh hơn, nhưng cuối năm nhiều gia đình vẫn ra thắp hương. Sự đan xen này làm nếp tảo mộ ở Nam Bộ khá đa dạng, mỗi nhà một lịch riêng. Ở vùng sông nước, có nhà phải đi ghe mới tới được mộ ông bà ở cù lao hay bờ kênh xa, chuyến thăm mả cuối năm vì thế thành một chuyến đi chơi sông của cả nhà, vừa thăm mộ vừa ngắm vườn tược vào mùa trái chín.

Nén hương cho những ngôi mộ không người thăm

Một nếp đẹp hay được nhắc khi đi tảo mộ cuối năm là thắp hương cho cả những ngôi mộ xung quanh, nhất là mộ vô chủ, mộ không còn ai chăm. Ở nghĩa địa làng, có những ngôi mộ đất đã thấp gần bằng mặt ruộng, không bia, không tên. Người đi tảo mộ nhổ giúp nắm cỏ, cắm một que hương, như một lời chào với người đã khuất mà không ai còn nhớ.

Nhiều làng có nếp chung: trước Tết, xã hay hội người cao tuổi tổ chức dọn dẹp khu mộ vô chủ, thắp hương tập thể. Ở các nghĩa trang liệt sĩ, những ngày cuối năm thường có các đoàn thanh niên, học sinh, cựu chiến binh đến dọn dẹp, thắp hương cho những người đã nằm xuống xa quê. Đây là những hoạt động tự nguyện, mang ý tri ân.

Với trẻ con, cắm một que hương lên ngôi mộ không quen là bài học về lòng thương người rất cụ thể. Người lớn có thể giải thích ngắn gọn: ai cũng có ông bà, có người thân; có những người không còn ai thăm, mình thắp giúp một nén hương là đủ. Nếp này không tốn kém, không cần nghi lễ phức tạp, nhưng làm cho buổi tảo mộ cuối năm có thêm một lớp nghĩa nhân hậu.

Tảo mộ cuối năm và tảo mộ Thanh minh

Hai dịp ra mộ trong năm hay bị nhầm lẫn. Bảng dưới phân biệt nét chung phổ biến; thực tế mỗi vùng, mỗi họ có thể coi trọng dịp này hơn dịp kia.

Nhiều gia đình giữ cả hai dịp. Nếu chỉ giữ được một, mỗi nhà thường theo nếp của quê gốc: người miền Trung giữ giẫy mả cuối năm, người Hoa giữ Thanh minh, người miền Bắc tuỳ làng.

Giữ nếp tảo mộ khi mộ ở xa hay ở nghĩa trang mới

Ngày nay nhiều gia đình sống xa quê, mộ phần nằm ở nghĩa trang tập trung hay công viên nghĩa trang. Những cách sau giúp giữ nếp mà vẫn hợp hoàn cảnh:

• Sắp xếp về quê sớm vài ngày để kịp ra mộ trước ba mươi, tránh dồn vào ngày cuối khi đường đông.
• Nhờ người thân ở quê dọn mộ hộ, gửi lời thưa qua điện thoại, rồi về thắp hương sau.
• Ở công viên nghĩa trang có dịch vụ chăm sóc mộ, nhiều gia đình đặt dọn trước rồi đến thắp hương.
• Mang theo bật lửa, nước, khăn lau; thắp hương xong chờ tàn bớt, không để lửa cháy lan ra cỏ khô cuối năm.
• Thu gom túi nilon, vỏ chai, giấy gói hoa mang về, giữ nghĩa trang sạch cho cả làng.
• Ghi lại vị trí mộ, tên người nằm dưới mộ, chụp ảnh lưu cho con cháu sau này.

Phần cốt lõi của tảo mộ là lòng nhớ ơn và việc dọn dẹp tử tế. Hình thức có thể đổi theo thời, nhưng con cháu đứng trước mộ ông bà trước Tết vẫn là một khoảnh khắc mà nhiều gia đình cố giữ.

Câu hỏi thường gặp

Tảo mộ cuối năm vào ngày nào?

Không có ngày cố định. Phần lớn gia đình đi trong nửa sau tháng Chạp, nhiều nhà chọn sau ngày 23 ông Táo, có nhà đi sát ngày ba mươi. Ở miền Trung, mỗi họ chọn một ngày giẫy mả riêng trong tháng Chạp. Mỗi nhà sắp theo lúc con cháu về đông đủ.

Giẫy mả là gì?

Giẫy mả là cách gọi của nhiều vùng miền Trung cho việc phát cỏ, dọn dẹp, đắp lại mộ vào tháng Chạp. Giẫy nghĩa là phát, cuốc cỏ. Giẫy mả thường đi kèm lễ chạp họ ở nhà thờ họ, là dịp tụ họp lớn của dòng tộc trước Tết.

Chạp họ là gì?

Chạp họ là lễ cúng tổ tiên của cả dòng họ vào tháng Chạp, phổ biến ở miền Trung, thường làm sau khi con cháu đã giẫy mả xong. Mỗi họ chọn một ngày, con cháu các chi cùng về nhà thờ họ dự lễ và ăn uống cùng nhau.

Tảo mộ cuối năm có cần mang lễ không?

Phần lớn gia đình mang hương, hoa, có nhà thêm bánh trái, tiền vàng tuỳ nếp. Điều nhiều người coi trọng là dọn mộ sạch sẽ và thắp hương mời ông bà về ăn Tết. Lời khấn ở mộ có trong các sách văn khấn, mỗi nhà theo bản quen của mình.

Tảo mộ cuối năm khác Thanh minh thế nào?

Tảo mộ cuối năm gắn với việc mời ông bà về ăn Tết, làm trong tháng Chạp. Tảo mộ Thanh minh làm quanh tiết Thanh minh, khoảng tháng Ba âm lịch. Tuỳ vùng, có nơi coi trọng dịp cuối năm hơn, như miền Trung, có nơi coi Thanh minh là dịp chính.

Không về quê được thì có cách nào giữ nếp tảo mộ?

Nhiều gia đình nhờ người thân ở quê dọn mộ hộ và thắp hương thay, gọi điện thưa chuyện với ông bà qua người ấy, rồi về thắp hương khi có dịp. Với mộ ở công viên nghĩa trang, có thể đặt dịch vụ chăm sóc mộ trước Tết.