Thương nhớ mười hai là tập tuỳ bút của Vũ Bằng viết về mười hai tháng trong năm ở Hà Nội và Bắc Bộ, mỗi tháng một chương, mở đầu bằng tháng Giêng với những trang nổi tiếng về mùa xuân và không khí sau Tết. Tác giả viết trong những năm sống ở Sài Gòn, xa Hà Nội và gia đình, nên cả tập thấm một nỗi nhớ da diết qua món ăn, thời tiết, phong tục từng tháng.
Bài viết tóm ý những phần liên quan đến Tết và mùa xuân, phân tích cái hay của lối viết, và gợi ý cách đọc. Vũ Bằng mất năm 1984, tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nên bài chỉ trích vài chữ khi cần; bạn nên đọc nguyên tác trong các ấn bản đã xuất bản. Đoạn trích về mùa xuân quen thuộc trong sách giáo khoa Ngữ văn được lấy từ chương tháng Giêng của cuốn sách.
Vũ Bằng và hoàn cảnh ra đời của Thương nhớ mười hai
Vũ Bằng sinh năm 1913 ở Hà Nội, mất năm 1984, là nhà văn, nhà báo, người viết tuỳ bút nổi tiếng về ẩm thực và phong tục. Ông gắn bó với báo chí từ trẻ, quen biết nhiều văn nghệ sĩ Hà Nội trước năm 1945, và để lại những trang viết về Hà Nội được nhiều thế hệ yêu thích, trong đó có Miếng ngon Hà Nội. Văn của ông giàu chất sống, nhiều chi tiết ăn uống, phố phường, ít lý thuyết, nên dễ gần với người đọc phổ thông.
Sau năm 1954, Vũ Bằng sống ở Sài Gòn, xa vợ con và xa Hà Nội trong nhiều năm. Thương nhớ mười hai được viết trong hoàn cảnh ấy và xuất bản ở Sài Gòn vào đầu những năm 1970. Mỗi trang sách vì vậy không chỉ là ghi chép phong tục mà là tiếng lòng của người xa quê, nhớ nhà, nhớ người thân.
Cuốn sách được nhiều nhà phê bình xem là một trong những tập tuỳ bút hay nhất của văn học Việt Nam thế kỷ hai mươi về Hà Nội và Bắc Bộ. Nó thuộc dòng văn viết về Hà Nội cùng với những trang của Thạch Lam, Nguyễn Tuân, nhưng mang dấu ấn riêng là nỗi nhớ của người ở xa. Nó được đọc lại mỗi khi Tết đến, vì những chương đầu và cuối của cuốn sách chạm đúng vào không khí năm mới.
Cấu trúc mười hai chương và chỗ của Tết trong cuốn sách
Cuốn sách đi theo vòng một năm âm lịch. Dưới đây là cách hình dung cấu trúc và những phần có liên quan nhiều đến Tết, ở mức tóm ý:
- Mười hai chương, mười hai tháng: mỗi chương ứng với một tháng âm lịch, bắt đầu từ tháng Giêng và kết thúc ở tháng Chạp, như một vòng năm khép kín.
- Tháng Giêng: chương mở đầu, nói về mùa xuân Bắc Bộ, mưa riêu riêu, gió lành lạnh, không khí gia đình sau Tết, cảm giác rạo rực của đất trời và lòng người.
- Những ngày sau rằm tháng Giêng: tác giả tả sự chuyển mình khi Tết đã qua, nhịp sống trở lại, nhưng dư vị mùa xuân vẫn còn.
- Các tháng giữa năm: mỗi tháng gắn với thời tiết, món ăn, lễ tết riêng như Hàn thực, Đoan ngọ, Vu lan, Trung thu.
- Tháng Chạp: chương cuối, khép lại vòng năm bằng không khí chuẩn bị đón năm mới, nối vòng về tháng Giêng.
Cấu trúc vòng tròn ấy cho thấy với Vũ Bằng, Tết là điểm bắt đầu và cũng là điểm kết thúc của một năm thương nhớ. Đọc chương tháng Giêng vào dịp đầu xuân và chương tháng Chạp vào những ngày cuối năm là cách đọc được nhiều người yêu sách ưa thích.
Tháng Giêng trong mắt Vũ Bằng: rét ngọt, mưa xuân và lòng người
Chương tháng Giêng mở bằng một khẳng định giản dị rằng ai cũng chuộng mùa xuân, rồi đi vào những hình ảnh rất Bắc Bộ: mưa riêu riêu, gió lành lạnh, tiếng nhạn kêu, tiếng trống chèo vọng lại từ xa. Tác giả không tả cảnh theo lối liệt kê mà để cảnh thấm vào cảm giác, như thể người đọc đang đứng giữa một buổi sáng tháng Giêng ở Hà Nội.
Điểm đặc biệt là Vũ Bằng không chỉ tả thiên nhiên mà tả cái rạo rực trong lòng người khi xuân về: máu căng lên, lòng muốn yêu thương, muốn sum họp. Mùa xuân với ông không phải ý niệm trừu tượng mà là một cảm giác cơ thể, gắn với gia đình, với bữa cơm sau Tết, với bàn thờ tổ tiên còn khói hương.
Tác giả cũng dành những dòng tả không khí sau rằm tháng Giêng: đào đã phai, cỏ không còn mướt, nhưng trời đất vẫn còn dư vị xuân và con người trở lại nhịp sống thường ngày với một chút luyến tiếc. Sự tinh tế trong việc bắt được khoảnh khắc chuyển giao ấy là lý do đoạn trích được chọn đưa vào sách giáo khoa.
Cái hay của lối viết tuỳ bút Vũ Bằng
Cảm giác hơn sự kiện. Vũ Bằng không kể chuyện có đầu có đuôi mà ghi lại cảm giác: mùi, vị, tiếng, cái lạnh trên da. Người đọc nhớ cuốn sách như nhớ một mùi hương, không phải một cốt truyện.
Câu văn dài, nhịp nhàng. Câu văn của ông thường dài, nhiều vế, có nhịp như văn biền ngẫu, đọc lên như nghe kể chuyện bên bếp lửa. Đây là nét làm nên chất trữ tình của tập sách.
Nỗi nhớ làm chất keo. Mọi chi tiết về thời tiết, món ăn, phong tục đều được kết dính bởi nỗi nhớ của người xa quê. Vì vậy cuốn sách không khô như ghi chép phong tục mà ấm như thư gửi người thân.
Ẩm thực là cửa vào văn hoá. Như trong Miếng ngon Hà Nội, Vũ Bằng thường đi qua món ăn để nói về con người và nếp sống. Món ăn trong sách không chỉ để ăn mà để nhớ.
Không gian gia đình. Phía sau những trang tả cảnh luôn có bóng dáng gia đình: người vợ, đứa con, bữa cơm chung, bàn thờ tổ tiên. Chính điều này làm mùa xuân trong sách không chỉ là mùa của đất trời mà là mùa của sum họp, và vì thế nỗi nhớ càng da diết khi người viết đang ở xa.
Chi tiết đời thường. Ông chú ý đến những điều nhỏ mà người khác bỏ qua: một tiếng rao, một vạt nắng, một bữa cơm. Chính những chi tiết ấy làm Hà Nội trong sách sống động hơn mọi mô tả tổng quát.
Đọc Thương nhớ mười hai vào dịp Tết: gợi ý cho người đọc hôm nay
Nếu chưa từng đọc, bạn có thể bắt đầu bằng chương tháng Giêng vào đúng những ngày đầu năm. Đọc chậm, mỗi lần vài trang, và đối chiếu với thời tiết, không khí quanh mình. Người ở Hà Nội sẽ thấy nhiều điều quen; người ở nơi khác sẽ thấy một Hà Nội của hơn nửa thế kỷ trước qua con mắt người đang nhớ nó.
Với học sinh học đoạn trích về mùa xuân trong sách giáo khoa, nên đọc thêm cả chương để hiểu đoạn trích nằm ở đâu trong mạch cảm xúc. Khi viết bài cảm nhận, hãy chọn một vài hình ảnh cụ thể như mưa riêu riêu, gió lành lạnh, và giải thích vì sao chúng gợi cảm giác xuân, thay vì chỉ nhận xét chung về văn phong.
Với người viết, Thương nhớ mười hai là bài học về cách viết về quê hương: không cần ca ngợi, chỉ cần nhớ thật, nhớ cụ thể, nhớ bằng các giác quan. Một trang viết về Tết nhà mình, nếu học được chút ấy, sẽ chạm người đọc hơn nhiều so với những lời chúc trang trọng.
Đối chiếu trang sách với Tết ngoài đời hôm nay
Một cách đọc thú vị là đặt cuốn sách cạnh chính cái Tết mình đang sống. Mưa phùn, gió bấc, cái rét ngọt đầu năm ở Hà Nội vẫn còn trong nhiều năm, dù có những năm Tết ấm bất thường. Người đọc ở Hà Nội có thể bước ra đường một sáng tháng Giêng, cảm nhận cái lạnh trên da, rồi đọc lại một trang sách để thấy nhà văn đã bắt được cảm giác ấy chính xác đến đâu.
Có những thứ đã khác hẳn. Nhịp sống đô thị nhanh hơn, Tết ngắn hơn, nhiều nếp nhà đã giản lược, và Hà Nội đông đúc hơn rất nhiều so với thành phố trong ký ức của Vũ Bằng. Đọc sách vì vậy cũng là một cách thấy được những gì đã mất, không phải để than tiếc mà để chọn giữ lại điều gì cho gia đình mình.
Bạn có thể thử một việc nhỏ: mỗi tháng trong năm đọc chương tương ứng của cuốn sách, rồi ghi vài dòng về tháng ấy ở nơi mình sống. Hết một năm, bạn sẽ có một cuốn thương nhớ mười hai của riêng mình, dù chỉ vài trang. Đó là cách tác phẩm tiếp tục sống trong người đọc, đúng tinh thần một tập tuỳ bút viết bằng nỗi nhớ.
Vì sao cuốn sách còn được yêu thích qua nhiều thế hệ
Thương nhớ mười hai được tái bản nhiều lần và vẫn có mặt trên giá sách của nhiều gia đình. Một phần vì Hà Nội và Bắc Bộ trong sách là một Hà Nội đã khác nhiều, đọc để nhớ, để so sánh. Một phần vì nỗi nhớ quê là cảm xúc phổ quát: ai từng xa nhà, xa quê, nhất là vào dịp Tết, đều tìm thấy mình trong những trang viết ấy.
Cuốn sách cũng là tư liệu về phong tục, ẩm thực, thời tiết của Bắc Bộ giữa thế kỷ hai mươi theo một góc nhìn cá nhân. Người nghiên cứu văn hoá có thể dùng nó như một nguồn tham khảo, với lưu ý rằng đó là ký ức của một người, có phần tô đậm theo cảm xúc, không phải ghi chép khảo cứu.
Với những ai đang ở xa quê dịp Tết, đọc vài trang Thương nhớ mười hai có thể là cách để nỗi nhớ của mình có chỗ dựa. Nỗi nhớ được một nhà văn nói thay đôi khi làm lòng nhẹ hơn, và nhắc ta ghi lại Tết của chính nhà mình trước khi nó cũng trở thành ký ức xa.
Câu hỏi thường gặp
Thương nhớ mười hai là tác phẩm thể loại gì?
Thương nhớ mười hai là tập tuỳ bút gồm mười hai chương ứng với mười hai tháng âm lịch, viết về thiên nhiên, phong tục, món ăn của Hà Nội và Bắc Bộ, thấm đẫm nỗi nhớ quê hương và gia đình của tác giả Vũ Bằng.
Đoạn trích về mùa xuân trong sách giáo khoa nằm ở đâu trong tác phẩm?
Đoạn trích về mùa xuân thường được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn lấy từ chương viết về tháng Giêng, chương mở đầu của cuốn sách. Nhan đề đoạn trích do người biên soạn đặt khi đưa vào chương trình học, không phải tên chương gốc.
Vũ Bằng viết Thương nhớ mười hai trong hoàn cảnh nào?
Ông viết khi đang sống ở Sài Gòn, xa Hà Nội và gia đình trong nhiều năm. Cuốn sách được xuất bản ở Sài Gòn vào đầu những năm 1970. Hoàn cảnh xa cách ấy làm nên nỗi nhớ da diết thấm trong từng trang.
Hình ảnh mùa xuân Bắc Bộ trong tác phẩm có gì đặc biệt?
Mùa xuân được tả qua những chi tiết cảm giác như mưa riêu riêu, gió lành lạnh, tiếng trống chèo, cảm giác rạo rực trong lòng người. Tác giả còn tả tinh tế khoảnh khắc sau rằm tháng Giêng khi Tết đã qua mà dư vị xuân còn.
Ngoài Thương nhớ mười hai, Vũ Bằng còn tác phẩm nào nổi tiếng?
Vũ Bằng còn được biết đến với Miếng ngon Hà Nội, tập tuỳ bút về ẩm thực Hà Nội, cùng nhiều tác phẩm văn xuôi, hồi ký về giới văn nghệ. Các tác phẩm về ẩm thực và phong tục của ông được tái bản nhiều lần.
Có thể trích dẫn Thương nhớ mười hai trong bài viết không?
Tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, nên khi viết bài đăng công khai, bạn chỉ nên trích ngắn vài câu để bình luận, ghi rõ tác giả và tác phẩm. Muốn đọc trọn vẹn, hãy tìm các ấn bản đã xuất bản hợp pháp.