Muốn viết một bài văn tả ngày Tết hay, bạn cần ba thứ: quan sát thật bằng đủ năm giác quan, một dàn ý đi theo trình tự thời gian hoặc không gian rõ ràng, và vài chi tiết riêng của nhà mình mà không bài văn mẫu nào có. Các nhà văn viết về Tết như Đoàn Văn Cừ, Vũ Bằng, Nguyễn Khuyến đều thành công nhờ chọn chi tiết cụ thể, không nhờ những câu khen chung chung.
Bài này dành cho học sinh, phụ huynh kèm con học và cả người lớn muốn viết vài trang về Tết nhà mình. Bài gợi ý các dạng đề hay gặp, cách quan sát, dàn ý chung, bài học chọn chi tiết từ văn chương, cách dùng từ và các lỗi thường gặp. Đoạn văn tham khảo trong bài là đoạn tự soạn để minh hoạ, không chép từ tác phẩm nào.
Những dạng đề văn về Tết thường gặp
Đề văn về Tết xuất hiện ở nhiều lớp, từ tiểu học đến trung học cơ sở, với các dạng chính sau:
- Tả cảnh ngày Tết ở quê em hoặc ở khu phố em: tả không gian, con người, hoạt động trong những ngày Tết.
- Tả phiên chợ Tết hoặc chợ hoa ngày Tết: tả một nơi đông người theo trình tự thời gian hoặc không gian.
- Tả không khí gia đình chuẩn bị đón Tết: dọn nhà, gói bánh, đi chợ, trang trí.
- Tả cây đào, cây mai hoặc cây quất ngày Tết: tả một đối tượng cụ thể, kết hợp cảm xúc.
- Tả đêm giao thừa: thời khắc chuyển năm, không khí trong nhà và ngoài phố.
- Kể về một kỷ niệm ngày Tết đáng nhớ: kết hợp kể và tả, có diễn biến và cảm xúc.
- Tả một món ăn ngày Tết: bánh chưng, bánh tét, mứt, kèm quá trình làm và ý nghĩa với gia đình.
Dù đề là dạng nào, phần lớn bài văn hay đều có chung một điểm: người viết đã thực sự nhìn, nghe, ngửi, chạm vào thứ mình tả. Bài văn tả cây mai của một bạn đã từng lặt lá mai với ông sẽ khác hẳn bài văn chỉ chép lại hình ảnh trên mạng.
Đọc kỹ đề trước khi viết cũng quan trọng. Đề "tả cảnh" cần nhiều miêu tả; đề "kể kỷ niệm" cần có diễn biến, có lúc bắt đầu, lúc cao trào, lúc kết thúc. Viết nhầm dạng là lỗi hay gặp dù câu chữ có hay đến đâu.
Quan sát ngày Tết bằng năm giác quan
Trước khi viết, hãy dành vài phút ghi nhanh những gì mình cảm nhận được bằng từng giác quan. Bảng dưới là gợi ý để bắt đầu; hãy thay bằng những gì thật ở nhà bạn.
| Giác quan | Gợi ý chi tiết để ghi | Câu hỏi giúp quan sát kỹ hơn |
|---|---|---|
| Thị giác | Màu hoa đào, mai, câu đối đỏ, đèn lồng, quần áo mới, mâm cỗ | Màu nào nổi bật nhất? Ánh sáng buổi sáng mùng Một khác ngày thường thế nào? |
| Thính giác | Tiếng nồi bánh sôi, tiếng chúc Tết, tiếng nhạc xuân, tiếng trống lân, tiếng cười | Âm thanh nào chỉ có vào dịp Tết? |
| Khứu giác | Mùi lá dong, mùi hương trầm, mùi nước lá mùi, mùi mứt gừng | Mùi nào làm em nhớ Tết nhất? |
| Vị giác | Vị bánh chưng, dưa hành, mứt dừa, thịt kho | Món nào chỉ ăn vào ngày Tết? |
| Xúc giác | Cái rét đầu năm, lá dong trơn, giấy đỏ mỏng, áo mới cứng nếp | Tay em chạm vào gì khi giúp bố mẹ chuẩn bị Tết? |
Không cần dùng hết mọi ý trong bảng. Một bài văn chỉ cần ba bốn chi tiết đặc sắc, thật, là đủ sống. Ghi nhiều để có cái mà chọn, rồi chọn ít để viết cho sâu.
Dàn ý chung cho bài văn tả ngày Tết
Dưới đây là khung dàn ý có thể điều chỉnh cho hầu hết các đề tả cảnh ngày Tết. Phần thân bài nên chọn một trong hai trình tự, đừng trộn lẫn.
- Mở bài: giới thiệu cảnh định tả, ở đâu, vào lúc nào; có thể mở bằng một cảm giác hay một âm thanh gợi Tết thay vì câu giới thiệu chung.
- Thân bài, cách một, theo thời gian: những ngày giáp Tết, chiều ba mươi, đêm giao thừa, sáng mùng Một. Mỗi mốc chọn một hai chi tiết nổi bật.
- Thân bài, cách hai, theo không gian: từ ngoài ngõ vào sân, vào nhà, tới bàn thờ, tới gian bếp; hoặc từ cổng chợ vào trong, từng dãy hàng.
- Xen tả người và hoạt động: ông bà, bố mẹ, anh chị em đang làm gì; một cử chỉ, một câu nói đáng nhớ.
- Xen cảm xúc: sau mỗi đoạn tả, một câu cảm xúc ngắn, thật, đừng dài dòng.
- Kết bài: cảm nghĩ chung về ngày Tết, điều em mong cho năm mới, hoặc một hình ảnh khép lại như tiếng pháo hoa xa, nồi bánh đã vớt.
Dàn ý chỉ là khung. Bài văn hay hay dở nằm ở việc lấp khung ấy bằng chi tiết gì. Viết xong dàn ý, hãy tự hỏi: chi tiết nào trong dàn ý này chỉ nhà em mới có? Nếu chưa có, hãy thêm vào.
Học chọn chi tiết từ các nhà văn viết về Tết
Đoàn Văn Cừ và dáng người. Trong bài thơ Chợ Tết, nhà thơ không viết chung chung rằng chợ đông người, mà vẽ từng dáng: em bé nép bên mẹ, cụ già chống gậy, cô gái che miệng cười, con bò vàng chạy theo người gánh lợn. Bài học: tả đám đông bằng vài cá nhân cụ thể.
Vũ Bằng và cảm giác. Trong tuỳ bút về tháng Giêng, Vũ Bằng tả mùa xuân bằng cái rét ngọt, mưa phùn, cảm giác rạo rực trong lòng người. Bài học: đừng chỉ tả cái thấy, hãy tả cái cảm.
Nguyễn Khuyến và một âm thanh. Bài Chợ Đồng khép lại bằng một tiếng pháo nhà ai. Chỉ một âm thanh mà báo hiệu cả mùa xuân. Bài học: một chi tiết đặt đúng chỗ có sức nặng hơn cả đoạn liệt kê.
Vũ Đình Liên và sự đối chiếu. Bài Ông đồ đặt cảnh đầu và cảnh cuối cạnh nhau, cùng hoa đào nở mà một năm có ông đồ, một năm không. Bài học: so sánh trước và sau giúp người đọc thấy sự thay đổi, rất hợp khi kể kỷ niệm Tết xưa và nay.
Đoạn văn tham khảo tự soạn: tả buổi chiều gói bánh chưng
Đoạn dưới đây là đoạn tự soạn để minh hoạ cách đưa giác quan và chi tiết riêng vào bài văn, không phải văn mẫu để chép. Bạn đọc để thấy cách làm, rồi viết bằng những gì của chính nhà mình.
Chiều hai mươi bảy, sân nhà bà ngoại trải một tấm chiếu cói lớn. Lá dong rửa từ sáng xếp thành chồng, xanh mướt và còn đọng nước. Bà ngồi giữa, tay vuốt từng tàu lá, gấp mép thật vuông rồi rải một lớp gạo trắng, một lớp đỗ vàng, đặt miếng thịt có cả mỡ lẫn nạc vào giữa. Em được giao việc đưa lạt. Mỗi lần bà buộc xong một chiếc bánh, chiếc lạt giang kêu sột soạt trong tay bà như một tiếng cười nhỏ. Mùi lá dong ngai ngái lẫn với mùi khói bếp từ góc sân bay sang. Đến tối, nồi bánh sôi lục bục, ông ngồi canh lửa, còn em ngủ quên bên đống rơm, trong giấc mơ vẫn còn nghe tiếng nước reo.
Để ý rằng đoạn văn không có câu nào khen "không khí Tết thật vui" hay "em rất hạnh phúc". Niềm vui hiện ra qua việc làm cụ thể, âm thanh, mùi hương, và chi tiết em ngủ quên. Người đọc tự cảm thấy, không cần được bảo phải cảm thấy gì.
Những lỗi hay gặp khi viết văn tả ngày Tết
Chép văn mẫu. Văn mẫu trên mạng giống nhau đến từng câu, thầy cô nhận ra ngay. Quan trọng hơn, chép văn mẫu làm mất đi cơ hội tả chính cái Tết của mình, thứ duy nhất làm bài văn có giá trị.
Liệt kê khô. Một chuỗi "có hoa đào, có bánh chưng, có câu đối, có mứt" chỉ là danh sách. Hãy chọn ít thứ và tả kỹ từng thứ, có màu, có tiếng, có người.
Sai bối cảnh vùng miền. Bạn ở Nam Bộ mà tả rét buốt, mưa phùn và cành đào là tả theo sách, không theo đời thật. Tả đúng nơi mình sống, mai vàng và nắng ấm cũng đẹp không kém.
Câu cảm thán chồng chất. Nhiều câu "ôi", "thật tuyệt", "vô cùng" làm bài văn nặng mà không thêm cảm xúc. Một câu cảm xúc thật, đặt đúng chỗ, mạnh hơn mười câu cảm thán.
Dùng cụm từ sáo. Những cụm như "Tết đến xuân về, muôn nhà rộn ràng" xuất hiện trong hàng nghìn bài văn, đọc lên không còn gợi gì. Thay bằng một hình ảnh của riêng nhà em, như chiếc ấm đun nước lá mùi của bà, sẽ khiến người đọc chú ý ngay.
Thiếu người. Tết là dịp của con người, nhưng nhiều bài chỉ tả cảnh vật. Hãy đưa ông bà, bố mẹ, anh chị em vào, với một cử chỉ hay câu nói cụ thể.
Gợi ý cho phụ huynh kèm con viết văn về Tết
Cách tốt nhất để con viết văn về Tết hay là cho con trải nghiệm Tết thật: cùng gói bánh, cùng đi chợ hoa, cùng lau bàn thờ, cùng thức đón giao thừa. Sau mỗi việc, hỏi con vài câu như con thấy gì, nghe gì, ngửi thấy mùi gì. Những câu trả lời ấy chính là nguyên liệu cho bài văn.
Khi con viết, đừng sửa hết theo ý người lớn. Hãy chỉ ra một hai chỗ con viết hay vì có chi tiết thật, và gợi ý thêm một chi tiết ở chỗ con còn viết chung chung. Con sẽ học được cách tự tìm chi tiết thay vì đợi người lớn đưa câu.
Có thể cùng con đọc một đoạn thơ, văn về Tết trong sách, như vài câu trong Chợ Tết của Đoàn Văn Cừ, rồi hỏi con nhà thơ đã nhìn thấy những gì. Đọc để học cách nhìn, không phải để chép câu. Một bài văn tả Tết hay, suy cho cùng, là một bài văn trung thực về cái Tết mà người viết đã thật sự sống.
Câu hỏi thường gặp
Viết văn tả ngày Tết nên theo trình tự nào?
Hai trình tự phổ biến là theo thời gian, từ những ngày giáp Tết đến sáng mùng Một, hoặc theo không gian, từ ngoài vào trong. Bạn nên chọn một trình tự và giữ nhất quán trong thân bài để người đọc dễ theo dõi.
Làm sao để bài văn tả Tết không giống văn mẫu?
Hãy viết về chính cái Tết nhà mình, với những chi tiết chỉ nhà mình có: một món bà hay làm, một việc bố luôn làm chiều ba mươi, một kỷ niệm riêng. Quan sát bằng năm giác quan trước khi viết sẽ giúp có nhiều chi tiết thật.
Có nên trích thơ vào bài văn tả Tết không?
Có thể trích một hai câu thơ, ca dao ngắn nếu hợp với ý, ví dụ ở mở bài hoặc kết bài. Nhớ ghi tác giả hoặc ghi là ca dao, và đừng để phần trích lấn át phần tả của chính mình.
Tả chợ Tết cần chú ý những gì?
Nên tả theo trình tự từ ngoài cổng vào trong hoặc theo thời gian trong ngày, chọn vài gian hàng và vài người tiêu biểu để tả kỹ, kết hợp âm thanh, màu sắc, mùi hương. Tránh liệt kê quá nhiều mặt hàng mà không tả kỹ thứ nào.
Học sinh ở miền Nam có nên tả cây đào ngày Tết không?
Nên tả đúng thứ em thấy ở nơi mình sống. Ở Nam Bộ, mai vàng, cúc, vạn thọ, cây kiểng là hình ảnh quen thuộc. Tả đúng bối cảnh thật làm bài văn chân thực và sinh động hơn nhiều so với tả theo sách.
Kết bài văn tả ngày Tết thế nào cho hay?
Có thể kết bằng một cảm nghĩ ngắn, chân thật về ngày Tết, một mong ước cho năm mới, hoặc một hình ảnh khép lại như nồi bánh đã vớt, tiếng chúc Tết cuối cùng trong ngày. Tránh kết bằng những câu khen chung chung kéo dài.