Giao thừa là thời khắc năm cũ chuyển sang năm mới theo âm lịch, rơi vào đúng nửa đêm giữa ngày cuối tháng Chạp và mùng Một tháng Giêng, tính theo giờ Việt Nam. Chữ "giao thừa" là Hán Việt: "giao" là trao, "thừa" là nhận, ý chỉ năm cũ trao lại, năm mới tiếp nhận.
Theo cách chia giờ cổ, khoảnh khắc ấy nằm giữa giờ Tý, quãng từ 23 giờ đến 1 giờ sáng. Bài này giải nghĩa chữ, nói rõ chuyện giờ Tý và nửa đêm, giải thích vì sao lịch âm Việt Nam tính theo múi giờ của chính mình và từng có năm Tết hai miền lệch nhau một ngày, rồi đặt giao thừa cạnh đêm Giao thừa dương lịch để thấy chỗ khác nhau.
Nghĩa chữ "giao thừa"
Trong chữ Hán, "giao" (交) mang nghĩa trao cho, chuyển giao; "thừa" (承) nghĩa là tiếp nhận, nối tiếp. Ghép lại, giao thừa là cuộc trao và nhận: năm cũ giao lại, năm mới thừa tiếp. Cách hiểu này hợp với hình dung dân gian về việc vị thần cai quản năm cũ bàn giao cho vị thần năm mới vào đúng thời khắc đó.
Điều thú vị là người Hoa thường gọi đêm cuối năm bằng chữ khác, "trừ tịch", nghĩa là đêm trừ bỏ năm cũ. Người Việt cũng biết chữ "trừ tịch", nhưng trong lời nói hằng ngày, "giao thừa" phổ biến hơn hẳn. Chữ người Việt chọn nhấn vào sự nối tiếp, chữ người Hoa nhấn vào sự khép lại; hai cách nhìn bổ sung cho nhau.
Trong tiếng Việt hiện đại, "giao thừa" dùng cho cả khoảnh khắc lẫn đêm chứa khoảnh khắc ấy. "Đêm giao thừa" là cả đêm cuối năm, "lúc giao thừa" là đúng thời điểm chuyển năm, còn "cúng giao thừa" là lễ làm vào thời điểm đó. Người Việt cũng quen dùng "giao thừa" cho đêm cuối năm dương lịch, nhưng khi nói không kèm gì thêm, người ta thường hiểu là giao thừa âm lịch.
Giao thừa là mấy giờ: chuyện giờ Tý và nửa đêm
Người xưa chia ngày đêm thành mười hai canh giờ, mỗi giờ dài bằng hai tiếng đồng hồ bây giờ, đặt tên theo mười hai chi. Giờ Tý là giờ đầu tiên, kéo dài từ 23 giờ đêm hôm trước đến 1 giờ sáng hôm sau. Vì vậy trong cách nghĩ cổ, ngày mới bắt đầu từ giờ Tý, tức từ 23 giờ.
Lịch âm Việt Nam ngày nay được tính theo phương pháp thiên văn, lấy thời điểm trăng mới trong múi giờ Việt Nam làm căn cứ, và ngày mới bắt đầu từ 0 giờ như lịch dương. Theo cách tính này, giao thừa là đúng 0 giờ đêm chuyển từ ngày cuối tháng Chạp sang mùng Một tháng Giêng. Đây cũng là thời điểm đài truyền hình, đài phát thanh đếm ngược.
Hai cách hiểu này không mâu thuẫn mà nằm chồng lên nhau. Thời điểm 0 giờ nằm ngay giữa giờ Tý, nên nhiều gia đình bắt đầu bày lễ từ khoảng 23 giờ, đến đúng nửa đêm thì thắp hương. Có nhà theo người lớn tuổi, coi đầu giờ Tý đã là sang năm mới. Mỗi nhà một nếp, nhưng đều xoay quanh quãng giờ Tý ấy. Người làm văn khấn theo sách cũ cũng hay ghi "giờ Tý" thay cho giờ đồng hồ, giữ lại cách tính giờ của ông bà.
Một chuyện hay gây thắc mắc là trẻ sinh vào khoảng 23 giờ đến nửa đêm cuối năm thuộc năm cũ hay năm mới. Lịch dân sự tính theo 0 giờ, nên giấy tờ ghi theo ngày dương lịch; còn khi tính tuổi âm theo lối cổ, mỗi người xem tuổi có thể theo một quy ước khác nhau. Đây là chuyện của lịch pháp, không có đúng sai tuyệt đối.
Đêm ba mươi hay đêm hai mươi chín
Tháng âm lịch có tháng đủ 30 ngày và tháng thiếu 29 ngày, do chu kỳ trăng dài khoảng 29 ngày rưỡi. Tháng Chạp cũng vậy, nên giao thừa không phải năm nào cũng vào đêm ba mươi. Vài điều cần biết:
- Năm tháng Chạp đủ, giao thừa là nửa đêm ngày 30 tháng Chạp sang mùng Một.
- Năm tháng Chạp thiếu, giao thừa là nửa đêm ngày 29 sang mùng Một, không có ngày 30.
- Dù vậy, người Việt vẫn quen gọi đêm cuối năm là "đêm ba mươi", "chiều ba mươi Tết". Đây là cách nói đã thành thành ngữ.
- Những việc gắn với ngày cuối năm như rước ông bà, cúng tất niên sẽ dồn vào ngày 29 khi tháng thiếu.
- Muốn biết năm nào tháng Chạp đủ hay thiếu, cần xem lịch của chính năm đó; không có quy luật nhẩm nhanh đáng tin.
Chuyện tháng thiếu không làm Tết "thiếu" đi điều gì. Người xưa sống với lịch âm cả đời nên coi đây là chuyện thường, chỉ cần sắp việc sớm hơn một ngày. Người bán hàng Tết thì để ý chuyện này kỹ hơn ai hết, vì chợ cuối năm ngắn đi một phiên, hàng hoa, hàng bánh phải tính lại ngày nhập hàng.
Vì sao lịch âm Việt Nam tính theo giờ Việt Nam
Lịch âm của người Việt và người Hoa dùng cùng một nguyên lý, nhưng ngày đầu tháng phụ thuộc vào thời điểm trăng mới, mà thời điểm ấy lại tuỳ múi giờ. Khi trăng mới rơi gần nửa đêm, nơi này đã sang ngày mới, nơi kia còn ngày cũ. Vì vậy có năm Tết của Việt Nam và Tết của Trung Quốc lệch nhau một ngày, dù cùng gọi là Tết Nguyên đán.
Từ năm 1967, miền Bắc Việt Nam chính thức dùng lịch âm tính theo múi giờ Việt Nam, khác với lịch tính theo múi giờ phía đông hơn trước đó. Miền Nam khi ấy vẫn dùng cách tính cũ. Hệ quả là Tết Mậu Thân 1968, hai miền đón Tết lệch nhau một ngày. Sau năm 1975, cả nước dùng chung lịch theo múi giờ Việt Nam, và từ đó Tết thống nhất một ngày.
Câu chuyện này cho thấy giao thừa không chỉ là chuyện tâm linh mà còn là chuyện thiên văn và lịch pháp. Thời khắc chuyển năm mà cả nhà chờ đợi bên mâm cúng là kết quả của những phép tính rất cụ thể về vị trí Mặt Trăng, Mặt Trời và kinh độ nơi mình đứng.
Giao thừa trong hình dung dân gian
Ngoài nghĩa lịch pháp, giao thừa trong tâm thức dân gian là lúc trời đất "đổi ca". Người xưa tin mỗi năm có một vị thần coi sóc việc dưới trần, đến giao thừa thì vị năm cũ bàn giao cho vị năm mới. Lễ cúng ngoài trời đêm ba mươi gắn với cách hình dung ấy: tiễn vị cũ đã trông coi một năm, đón vị mới bắt đầu nhận việc.
Cũng trong khoảnh khắc này, Táo quân được coi như trở về sau chuyến chầu trời, tổ tiên đã được mời về từ chiều ba mươi đang có mặt trên bàn thờ. Giao thừa vì thế là lúc "đông đủ" nhất trong năm, cả người sống lẫn thần linh, tổ tiên theo cách nghĩ của nhiều gia đình. Không khí trang nghiêm của những phút ấy bắt nguồn từ cảm giác đó.
Những hình dung này là văn hoá tín ngưỡng, mỗi nhà tin đến đâu là chuyện riêng. Điều có thể thấy rõ là chúng giúp người ta coi trọng thời khắc chuyển năm: không ngủ quên, không cãi vã, dành những phút đó cho gia đình. Nhìn theo nghĩa ấy, giao thừa là một lời nhắc chung rằng năm mới cần được bắt đầu một cách tử tế.
Giao thừa âm lịch và giao thừa dương lịch
Người Việt ngày nay đón hai lần giao thừa mỗi năm. Đặt cạnh nhau, hai đêm này khác nhau ở nhiều điểm, dù cùng là khoảnh khắc chuyển năm.
| Khía cạnh | Giao thừa âm lịch | Giao thừa dương lịch |
|---|---|---|
| Thời điểm | Nửa đêm cuối tháng Chạp, mỗi năm một ngày dương khác | Nửa đêm 31 tháng 12, cố định |
| Căn cứ | Chu kỳ Mặt Trăng kết hợp tiết khí | Chu kỳ Trái Đất quanh Mặt Trời |
| Nghi lễ | Cúng giao thừa ngoài trời và trong nhà, thắp hương gia tiên | Thường không có nghi lễ tín ngưỡng |
| Không khí | Sum họp gia đình, trang nghiêm xen vui vẻ | Đếm ngược ở quảng trường, tiệc tùng |
| Việc sau giao thừa | Xông đất, hái lộc, đi lễ, chúc Tết người trong nhà | Nghỉ lễ ngắn, ít tục lệ đi kèm |
| Ý nghĩa với người Việt | Năm mới thật sự trong nếp nhà | Mốc năm mới trong công việc, hành chính |
Nhiều người trẻ ở thành phố đón giao thừa dương lịch với bạn bè, còn giao thừa âm lịch thì về với gia đình. Hai đêm ấy vì thế mang hai màu khác nhau trong đời sống hiện đại.
Những phút quanh giao thừa trong nếp nhà
Những phút trước giao thừa ở nhiều gia đình thường lặng hơn cả ngày. Người lớn bày lễ, châm đèn, sửa lại bình hoa. Trẻ con được phép thức khuya, ngồi chờ. Tivi có thể đang mở, nhưng khi gần đến nửa đêm, nhiều nhà vặn nhỏ tiếng để nghe tiếng đếm giờ.
Đúng giao thừa, người chủ gia đình thắp hương, lễ ngoài trời rồi đến lễ trong nhà, theo nếp mỗi vùng. Sau đó cả nhà chúc nhau năm mới, có nhà mừng tuổi luôn cho trẻ con. Ở thành phố, tiếng pháo hoa từ các điểm bắn theo quy định vang lên, ở quê có nơi đánh trống, gõ chiêng ở đình.
Khoảnh khắc ấy chỉ kéo dài vài phút, nhưng là điểm nhấn của cả mùa Tết. Hiểu nghĩa chữ "giao thừa" là trao và nhận giúp nhìn những phút đó khác đi: không chỉ là chờ đồng hồ điểm, mà là lúc một gia đình chuyển giao năm cũ sang năm mới trong sự có mặt đông đủ của nhau.
Câu hỏi thường gặp
Giao thừa nghĩa là gì?
Giao thừa là chữ Hán Việt, giao nghĩa là trao, thừa nghĩa là nhận. Giao thừa là thời khắc năm cũ trao lại cho năm mới, theo âm lịch rơi vào nửa đêm giữa ngày cuối tháng Chạp và mùng Một tháng Giêng.
Giao thừa là mấy giờ?
Theo lịch âm Việt Nam hiện hành, giao thừa là đúng 0 giờ, tính theo giờ Việt Nam. Theo cách chia canh giờ cổ, thời điểm này nằm giữa giờ Tý, từ 23 giờ đến 1 giờ, nên nhiều nhà bắt đầu bày lễ từ khoảng 23 giờ.
Năm không có ngày 30 Tết thì giao thừa vào lúc nào?
Khi tháng Chạp thiếu chỉ có 29 ngày, giao thừa là nửa đêm ngày 29 chuyển sang mùng Một. Người Việt vẫn quen gọi là đêm ba mươi, và các việc cuối năm như rước ông bà, tất niên dồn vào ngày 29.
Vì sao Tết Việt Nam có năm lệch với Tết Trung Quốc?
Vì ngày đầu tháng âm lịch phụ thuộc thời điểm trăng mới tính theo múi giờ. Việt Nam tính theo giờ Việt Nam, Trung Quốc tính theo giờ Bắc Kinh sớm hơn một tiếng. Khi trăng mới rơi sát nửa đêm, hai nơi có thể vào ngày mùng Một khác nhau.
Trừ tịch và giao thừa khác nhau thế nào?
Trừ tịch nghĩa là đêm trừ bỏ năm cũ, cách gọi phổ biến của người Hoa cho đêm cuối năm. Giao thừa nhấn vào sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Người Việt biết cả hai chữ nhưng dùng giao thừa nhiều hơn trong lời nói hằng ngày.
Ở nước ngoài thì đón giao thừa theo giờ nào?
Nhiều người Việt ở nước ngoài đón giao thừa theo giờ địa phương nơi mình sống để sinh hoạt cùng gia đình. Có người canh thêm giờ Việt Nam để gọi về chúc Tết đúng lúc quê nhà chuyển năm. Đây là lựa chọn của từng nhà, không có quy định chung.