Tắm lá mùi là tục của nhiều gia đình Bắc Bộ: chiều ba mươi Tết, người ta nấu một nồi nước từ cây mùi già, loại rau mùi để già ra hoa và kết hạt, rồi cả nhà lần lượt tắm trước khi đón giao thừa. Theo quan niệm dân gian, tắm nước mùi là gột bỏ bụi bặm, mệt nhọc của năm cũ, để bước sang năm mới thơm tho, sạch sẽ.
Mùi hương đặc trưng của nồi nước mùi già vì thế gắn chặt với ký ức chiều cuối năm của nhiều người miền Bắc. Bài này giải thích mùi già là gì, gốc tục tắm tất niên, cách nấu theo nếp xưa, vài lưu ý cho người già và trẻ nhỏ, và các nồi nước lá cuối năm ở miền Trung, miền Nam. Tục được kể như một nét văn hoá, không phải phương thuốc chữa bệnh.
Mùi già là gì
Cây mùi, còn gọi là rau ngò ở miền Nam, là loại rau gia vị quen thuộc. Bình thường người ta hái lá non để ăn. "Mùi già" là cây mùi được để lâu, cao lên, ra hoa trắng li ti rồi kết thành chùm hạt tròn. Lúc ấy lá đã thưa, thân cứng, nhưng hương thơm lại đậm và nồng hơn lá non rất nhiều.
Ở các làng trồng rau quanh Hà Nội và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, người ta gieo mùi từ mùa thu để đến cuối năm có mùi già bán Tết. Những ngày cuối tháng Chạp, chợ quê và chợ phố có những bó mùi già buộc lạt, cả rễ cả hạt, dựng thành từng đống. Mùi hương lan khắp góc chợ, nhiều người chỉ cần ngửi là biết Tết đã sát. Người trồng mùi phải canh thời vụ khéo: gieo sớm quá thì cây tàn trước Tết, gieo muộn quá thì chưa kịp ra hạt, bán không được giá.
Mùi già dùng để tắm thường là cây đã khô bớt, còn nguyên hạt. Hạt mùi chứa tinh dầu thơm, khi đun sôi thì toả hương mạnh. Một số nhà mua cả bó tươi, phơi vài ngày cho se rồi mới nấu. Đây là loại nguyên liệu mùa vụ: qua Tết, mùi già gần như biến mất khỏi chợ.
Gốc của tục tắm tất niên
Không có tài liệu nào ghi rõ tục tắm nước mùi bắt đầu từ bao giờ. Điều có thể thấy là tục này gắn với một tinh thần chung của những ngày cuối năm: làm sạch mọi thứ trước khi sang năm mới. Nhà được quét dọn, bàn thờ được lau chùi, bếp được dọn từ ngày ông Táo, và cuối cùng là chính con người được tắm gội sạch sẽ.
Tắm vào chiều ba mươi có ý nghĩa như "rửa" năm cũ. Theo quan niệm dân gian, những vất vả, xui rủi, bệnh tật của năm qua được gột đi cùng dòng nước, để người ta đón năm mới trong tâm thế nhẹ nhõm. Chọn mùi già vì hương thơm của nó, thơm lâu, ấm, hợp với tiết trời lạnh của miền Bắc tháng Chạp.
Ngày xưa, ở nông thôn, không phải ngày nào người ta cũng tắm nước nóng. Trời rét, nước giếng lạnh, củi đun có hạn. Một nồi nước mùi đun sôi chiều cuối năm vì thế là một thứ xa xỉ nhỏ, cả nhà chia nhau từng gáo. Cảm giác ấm áp, thơm tho sau khi tắm làm buổi chiều ba mươi trở nên đặc biệt.
Nấu nồi nước mùi già theo nếp xưa
Cách nấu rất đơn giản, mỗi nhà có chút khác về lượng. Mô tả dưới đây là cách phổ biến, để người trẻ hình dung việc ông bà vẫn làm.
- Chọn một bó mùi già vừa đủ, còn nhiều hạt, cây khô ráo, không dập nát.
- Rũ sạch đất ở rễ, rửa qua nước vài lần cho hết bụi.
- Cho vào nồi lớn, đổ nước ngập, đun sôi rồi để lửa nhỏ thêm một lúc cho hương ngấm ra nước.
- Tắt bếp, đậy vung, để nước nguội bớt. Nhiều nhà vắt lấy nước, bỏ bã.
- Pha thêm nước thường cho vừa ấm, thử nhiệt độ bằng tay trước khi dùng.
- Tắm bình thường bằng nước mùi; nhiều người tắm xong không xả lại bằng nước lã để giữ mùi thơm.
Có nhà cho thêm vài loại lá thơm khác như sả, lá bưởi, nhưng phần lớn người Bắc giữ riêng mùi già vì muốn giữ đúng "mùi Tết" quen thuộc. Nhà đông người thì nấu hai lượt, lượt đầu cho trẻ con và người già tắm sớm khi trời còn ấm, lượt sau cho người lớn tắm muộn hơn khi đã xong việc.
Vài lưu ý khi giữ tục ở nhà hôm nay
Kiểm tra độ nóng. Nước mới đun rất nóng, cần pha nguội kỹ, nhất là khi tắm cho trẻ nhỏ và người già. Đây là chuyện an toàn đơn giản nhưng hay bị quên trong lúc bận rộn chiều cuối năm.
Phòng tắm kín gió. Chiều ba mươi ở miền Bắc thường lạnh. Tắm nhanh, lau khô, mặc ấm ngay, tránh để người già bị nhiễm lạnh.
Người có da nhạy cảm. Một số người có thể bị kích ứng với tinh dầu thực vật. Nếu da đỏ, ngứa sau khi tắm, nên tắm lại bằng nước sạch và ngưng dùng. Tục tắm lá là nét văn hoá, không phải liệu pháp chữa bệnh.
Nguồn mùi già sạch. Nên mua mùi già ở nơi quen biết, rửa kỹ để loại đất cát. Cây trồng gần đường lớn có thể bám nhiều bụi.
Không cần nhiều. Một bó vừa đủ đã thơm cả nồi. Tục cũ trọng ở mùi hương và ý nghĩa, không trọng số lượng.
Phần bã sau khi nấu. Bã mùi già có thể ủ làm phân cho chậu cây hoặc bỏ vào rác hữu cơ. Ngày xưa người ta đổ bã ra gốc cây trong vườn, vừa sạch nhà vừa tốt cho đất.
Tắm tất niên trong nếp sửa soạn cuối năm
Tắm nước mùi là bước cuối trong một chuỗi việc "sửa soạn mình" của người xưa trước Tết. Trước đó vài ngày, đàn ông đi cắt tóc, cạo râu; phụ nữ gội đầu bằng nước bồ kết, có nhà thêm vỏ bưởi, sả cho thơm. Quần áo mới được may từ tháng Chạp, gấp sẵn trong rương, chờ đến tối ba mươi hoặc sáng mùng Một mới mặc. Móng tay, móng chân cũng được cắt gọn trong mấy ngày cuối năm.
Chuỗi việc ấy có chung một ý: không mang dáng vẻ lôi thôi của năm cũ sang năm mới. Theo quan niệm dân gian, sáng mùng Một là ngày "mở đầu" cho cả năm, người tinh tươm thì năm mới cũng khởi đầu gọn ghẽ. Cách nghĩ này không cần đến tín ngưỡng nào phức tạp, nó gần với một thói quen tốt được gắn vào dịp đặc biệt.
Trong chuỗi đó, nồi nước mùi chiều ba mươi là điểm kết thúc. Sau khi tắm, thay áo sạch, người ta coi như đã sẵn sàng cho lễ tất niên, lễ giao thừa. Nhiều nhà xếp lịch rất rõ: tắm xong thì thắp hương rước ông bà, ăn tất niên, rồi chờ đến giờ Tý. Tắm lá mùi vì thế không đứng riêng, mà là một mắt xích trong nhịp của ngày cuối năm.
Nồi nước lá cuối năm ở các miền
Tắm nước lá chiều cuối năm không chỉ có ở miền Bắc. Mỗi vùng chọn loại lá sẵn có, hợp khí hậu của mình. Bảng gom những cách làm hay được nhắc, không phải danh sách đầy đủ.
| Vùng | Lá thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bắc Bộ | Mùi già | Tục rõ nét nhất, gắn chặt với chiều ba mươi |
| Bắc Trung Bộ | Mùi già, có nhà thêm lá bưởi, sả | Giữ nếp gần với Bắc Bộ, tuỳ làng |
| Huế và miền Trung | Lá thơm trong vườn: bưởi, sả, hương nhu | Ít gắn cứng với mùi già, mỗi nhà một kiểu |
| Nam Bộ | Có nhà tắm nước lá thơm như sả, lá bưởi | Không phổ biến bằng miền Bắc; khí hậu ấm nên tục ít được nhắc đến |
Điểm chung của các nồi nước lá là ý tắm sạch, thơm trước năm mới. Điểm khác là loại lá, tuỳ vào cây cỏ mỗi vùng. Miền Bắc có mùa đông lạnh, tắm nước nóng thơm là thú vui hiếm; phía Nam nắng ấm quanh năm, tắm vốn là chuyện hằng ngày, nên nồi nước lá cuối năm ít mang tính sự kiện hơn. Người miền Bắc sống ở phía Nam lâu năm vẫn tìm mua mùi già dịp Tết, như giữ một mùi hương của quê.
Mùi hương của chiều ba mươi trong ký ức
Hỏi người Hà Nội, người Nam Định cũ, người Hải Phòng xa quê về mùi Tết, nhiều người sẽ nhắc mùi mùi già trước tiên, cùng với mùi hương trầm, mùi lá dong luộc bánh. Mùi già có cái thơm hăng, ấm, khác hẳn mùi rau mùi ăn hằng ngày. Ngửi lại mùi ấy ở một nơi xa, người ta có thể nhớ ngay căn bếp, nồi nước, tiếng mẹ gọi con đi tắm chiều cuối năm.
Ký ức chung hay có cảnh trẻ con bị gọi tắm từ sớm để còn mặc quần áo mới, rồi chạy ra sân khoe nhau mùi thơm trên tóc. Người lớn tắm sau cùng, khi việc nhà đã xong, nồi nước đã vơi. Tắm xong là thay áo sạch, thắp hương, ngồi chờ giao thừa.
Ngày nay, mùi già vẫn có mặt ở chợ Tết các thành phố miền Bắc, và nhiều gia đình trẻ vẫn mua một bó về nấu, dù nhà có bình nóng lạnh. Có người ở xa quê không tìm được mùi già thì mua hạt mùi khô ở tiệm gia vị, đun lên cho có mùi. Họ giữ tục không phải vì tin nước mùi có phép màu, mà vì muốn con mình lớn lên cũng có một mùi hương Tết để nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Mùi già là cây gì?
Mùi già là cây rau mùi, miền Nam gọi là ngò, được để lâu đến khi ra hoa và kết hạt. Lúc này lá thưa, thân cứng nhưng hương thơm đậm hơn lá non. Mùi già thường được bán ở chợ Bắc Bộ những ngày cuối tháng Chạp để nấu nước tắm Tết.
Vì sao tắm lá mùi vào chiều ba mươi?
Theo quan niệm dân gian, tắm chiều ba mươi là gột bỏ bụi bặm, mệt nhọc của năm cũ để đón năm mới sạch sẽ, thơm tho. Mùi già được chọn vì hương thơm ấm, lâu, hợp tiết trời lạnh cuối năm ở miền Bắc.
Nấu nước mùi già thế nào?
Rửa sạch bó mùi già, cho vào nồi, đổ ngập nước, đun sôi rồi để lửa nhỏ thêm một lúc cho dậy mùi. Tắt bếp, để nguội bớt, pha thêm nước thường cho vừa ấm rồi dùng. Luôn thử nhiệt độ trước khi tắm cho trẻ nhỏ và người già.
Tắm lá mùi có chữa được bệnh không?
Tục tắm lá mùi là nét văn hoá cuối năm, mang ý nghĩa làm sạch và mùi hương Tết, không nên coi là phương thuốc chữa bệnh. Người có da nhạy cảm nên thử với lượng ít, nếu thấy kích ứng thì ngưng dùng và tắm lại bằng nước sạch.
Miền Nam có tục tắm lá mùi không?
Ít phổ biến. Một số gia đình Nam Bộ có tắm nước lá thơm như sả, lá bưởi dịp cuối năm, nhưng tục gắn với mùi già là đặc trưng của miền Bắc. Người gốc Bắc sống ở miền Nam vẫn tìm mua mùi già để giữ nếp.
Mùi già bán vào lúc nào?
Mùi già thường xuất hiện ở chợ từ khoảng giữa đến cuối tháng Chạp, đông nhất vào mấy ngày sát Tết. Qua Tết gần như không còn, vì người trồng gieo vụ mùi riêng để kịp thu hoạch đúng dịp cuối năm.