Về quê ăn Tết ngày xưa là một hành trình dài và vất vả: xếp hàng nhiều ngày mua vé tàu, chen chúc trên những chuyến xe khách cũ, mang theo gánh quà từ thành phố về và lại mang gánh quà quê đi sau Tết. Người không về được thì gửi thư, gửi thiệp, gửi quà qua bưu điện, có khi đến tháng Giêng mới tới nơi.
Bài này kể lại những nét chung của chuyến về quê ăn Tết từ những năm 1970 đến cuối thế kỷ hai mươi, theo lời kể phổ biến của những người từng đi làm, đi học xa. Không có nhân vật nào cụ thể; các tình huống nhỏ trong bài là ví dụ giả định để dễ hình dung. Phần cuối nói về cách người ở xa hôm nay giữ nếp Tết quê.
Vì sao về quê ăn Tết là chuyện lớn của người Việt
Với người Việt, Tết trước hết là dịp đoàn tụ gia đình và hướng về tổ tiên. Người đi làm ăn xa cả năm có thể không về, nhưng Tết thì phải cố về, để thắp nén hương cho ông bà, chúc Tết cha mẹ, gặp lại anh em. Không về được là một nỗi buồn lớn, kéo dài suốt những ngày Tết.
Từ giữa thế kỷ hai mươi, số người rời quê lên thành phố học hành, làm việc ngày càng nhiều. Sau năm 1975, dòng người đi lại giữa hai miền tăng mạnh, nhiều gia đình có người thân sống ở đầu kia đất nước. Mỗi dịp Tết, dòng người ấy dồn về các nhà ga, bến xe, tạo nên những cảnh tượng mà nhiều thế hệ còn nhớ.
Về quê ăn Tết vì thế không chỉ là chuyến đi mà là một nghi thức của năm. Người ta chuẩn bị từ nhiều tháng trước: dành dụm tiền, xin nghỉ phép, tính ngày đi ngày về, chọn quà cho từng người trong nhà. Chuyến đi càng khó khăn thì giây phút bước chân vào sân nhà càng đáng nhớ.
Ở chiều ngược lại, gia đình ở quê cũng chờ đợi theo cách của mình. Mẹ để dành phần bánh, phần giò cho đứa con đi xa, cha sửa sang lại căn buồng cũ, ông bà đếm ngày. Nhiều nhà không chắc con về hôm nào, vì tàu xe có thể trễ, nên cứ chiều chiều lại ra đầu ngõ nhìn. Sự chờ đợi ấy là một nửa của ký ức về quê ăn Tết mà người đi xa ít khi được thấy.
Xếp hàng mua vé tàu, vé xe: những ngày cuối năm ở nhà ga
Tuyến đường sắt Bắc – Nam được nối lại vào cuối năm 1976, và chuyến tàu Thống Nhất trở thành đường về quê Tết của rất nhiều người. Vé tàu Tết luôn khan hiếm. Theo lời kể phổ biến, người ta xếp hàng ở ga từ nhiều ngày trước, có khi trải chiếu ngủ lại trước quầy vé, thay phiên nhau giữ chỗ với người thân, bạn bè cùng quê.
Xe khách cũng chật kín. Những chiếc xe cũ chở quá số người, hàng hoá chất trên nóc, hành trình kéo dài nhiều ngày với các tuyến xa. Người đi xe phải chịu cảnh xe hỏng dọc đường, chờ phà qua sông, ngủ gà ngủ gật trên ghế cứng. Vậy mà nhiều người nhớ những chuyến xe ấy với sự trìu mến, vì cả xe là người cùng về quê ăn Tết, chia nhau gói xôi, chai nước.
Ví dụ giả định: một cô công nhân dệt ở thành phố cuối những năm 1980 dành dụm được ít tiền, nhờ bạn cùng phòng giữ chỗ xếp hàng mua vé suốt hai đêm, rồi lên tàu với một túi quà nhỏ cho mẹ và mấy đứa em. Câu chuyện như vậy không thuộc về ai cụ thể, nhưng rất nhiều gia đình có một phiên bản của riêng mình.
Những người ở các tỉnh gần thì về bằng xe đạp, xe máy, có khi đạp xe cả trăm cây số với túi quà buộc sau yên. Ở miền Tây, nhiều người về quê bằng ghe, bằng đò, qua những bến phà đông nghẹt ngày cuối năm. Phương tiện khác nhau, nhưng điểm chung là ai cũng chấp nhận vất vả để kịp có mặt ở nhà trước chiều ba mươi.
Gánh quà về quê và gánh quà quê mang đi
Quà từ thành phố về. Người đi xa về thường mang theo những thứ quê khó mua: vải may áo, bánh kẹo đóng gói, chè ngon, thuốc lá, xà phòng, đồ dùng gia đình, thuốc men thông thường. Quà không đắt, nhưng là sự quan tâm được tính toán kỹ cho từng người.
Tiền mừng tuổi cho trẻ con. Người đi làm xa về luôn dành sẵn những tờ tiền mới để mừng tuổi các cháu. Đổi được tiền mới trước Tết cũng là một việc phải lo từ sớm.
Quà quê mang đi sau Tết. Khi rời quê, người ta lại mang theo bánh chưng, bánh tét, giò, gạo nếp, mắm, khô, mứt nhà làm. Những túi quà quê nặng trĩu trên vai là cách cha mẹ gửi gắm, và cũng là thức ăn giúp người con ở thành phố bớt chi tiêu tháng Giêng.
Quà gửi qua bưu điện. Người không về được thì gửi quà, gửi tiền qua bưu điện. Gói hàng có khi đi rất lâu, đến tận sau Tết mới tới nơi, nhưng ai nhận được cũng quý.
Giây phút về tới nhà và những ngày Tết ngắn ngủi
Sau chặng đường dài, giây phút bước vào ngõ nhà là khoảnh khắc nhiều người kể lại với giọng xúc động nhất. Mẹ chạy ra đỡ túi, cha đứng ở hiên, lũ em ùa ra hỏi quà. Có người kể rằng chỉ nhìn thấy khói bếp bốc lên từ mái nhà quen là đã thấy mệt mỏi tan biến. Những chi tiết như vậy không cần tô vẽ, vì gần như ai đi xa cũng có một lần như thế.
Mấy ngày Tết ở quê trôi qua rất nhanh. Người về phải đi chúc Tết họ hàng, thăm thầy cô cũ, gặp bạn bè cùng xóm, ra thăm mộ ông bà. Bữa cơm nào cũng đông, nhà nào cũng mời ở lại ăn. Người đi xa vừa vui vừa lo, vì ngày nghỉ có hạn, vé quay lại đã phải tính từ trước khi về.
Cảnh chia tay sau Tết cũng là một phần của ký ức. Cha mẹ dậy sớm nấu bữa cơm cuối, gói ghém quà quê, tiễn ra tận đầu làng hay bến xe. Nhiều người kể rằng chuyến đi về quê thì háo hức, còn chuyến đi ra thành phố sau Tết thì lặng lẽ, cả xe ít ai nói chuyện. Hai cảm xúc ấy đi liền nhau, làm nên cái Tết của người tha hương.
Người không về được: thư, thiệp và điện tín chúc Tết
Trước khi có điện thoại phổ biến, thư và thiệp là cách chính để người ở xa gửi lời chúc Tết. Những tấm thiệp in hình hoa đào, hoa mai, chim én được mua ở hiệu sách, viết vài dòng chúc sức khoẻ, gửi qua bưu điện từ đầu tháng Chạp để kịp đến trước Tết. Nhiều gia đình còn giữ những tấm thiệp ấy trong hộp bánh cũ.
Khi cần báo tin nhanh, người ta gửi điện tín, mỗi chữ tính tiền nên lời chúc rất ngắn. Về sau, điện thoại cố định ở bưu điện, rồi điện thoại công cộng, cho phép gọi về nhà vào đêm giao thừa, dù phải xếp hàng. Mỗi bước tiến của phương tiện liên lạc đều làm ngắn lại khoảng cách giữa người đi xa và người ở nhà.
Người lao động, học tập ở nước ngoài những năm trước cũng gửi thư về nhà dịp Tết, kể chuyện ăn Tết nơi đất khách với vài người đồng hương, nấu nồi bánh chưng bằng lá thay thế. Những lá thư ấy, nếu còn giữ, là kỷ vật quý của gia đình và là tư liệu sống động về một thời người Việt đi xa.
Đường về quê Tết qua các thời: những gì đã thay đổi
Bảng dưới so sánh một vài khía cạnh của chuyến về quê ăn Tết xưa và nay theo lời kể chung. Đây là khái quát, không phải số liệu đo đếm.
| Khía cạnh | Ngày xưa | Hôm nay |
|---|---|---|
| Mua vé | Xếp hàng nhiều ngày ở ga, bến xe | Đặt vé trực tuyến, mở bán sớm nhiều tháng |
| Phương tiện | Tàu chậm, xe khách cũ, phà qua sông | Tàu nhanh hơn, xe giường nằm, máy bay, ô tô riêng, cầu thay phà |
| Liên lạc | Thư, thiệp, điện tín, điện thoại bưu điện | Gọi video bất cứ lúc nào |
| Quà mang về | Vải, bánh kẹo, đồ dùng khan hiếm ở quê | Quà biếu, đặc sản thành phố, tiền gửi qua ngân hàng |
| Người không về được | Biệt tin cả Tết, chỉ nhận thư sau | Vẫn thấy mặt nhau qua màn hình đêm giao thừa |
Đường về dễ hơn, nhưng nỗi mong về thì không đổi. Mỗi năm vẫn có hàng triệu người đi xa về quê ăn Tết, và cảnh nhà ga, bến xe, sân bay đông nghẹt những ngày cuối tháng Chạp vẫn là hình ảnh quen thuộc của Tết Việt.
Giữ nếp Tết quê khi ở xa: những việc nhỏ làm được
Không phải ai cũng về quê ăn Tết được mỗi năm. Người ở xa vẫn có thể giữ nếp nhà bằng những việc nhỏ: thắp nén hương hướng về quê đêm giao thừa, nấu một món cha mẹ hay nấu, gói vài cái bánh chưng nhỏ với bạn bè đồng hương, gọi về chúc Tết ông bà đúng sáng mùng Một. Cảm giác cô đơn ngày Tết là có thật, và những việc nhỏ này giúp nó nhẹ đi.
Gửi quà về quê vẫn là cách quen thuộc để có mặt dù không về được. Quà không cần đắt; một hộp mứt, một gói chè, một món đồ dùng cho cha mẹ là đủ. Nếu bạn cần thêm ý tưởng, gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy. Điều cha mẹ mong nhất vẫn là cuộc gọi và lời hứa sẽ về khi có thể.
Với những ai sắp về quê, hãy hỏi chuyện ông bà, cha mẹ về những chuyến về quê ngày xưa của họ: đi tàu hay đi xe, mang quà gì, có năm nào không về được. Những câu chuyện ấy, nếu được ghi lại, sẽ là phần quý nhất của ký ức Tết gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa đi tàu về quê ăn Tết có khó không?
Rất khó so với hôm nay. Vé tàu dịp Tết luôn khan hiếm, nhiều người phải xếp hàng ở ga nhiều ngày. Tàu chạy chậm, toa đông người, hành trình Bắc Nam kéo dài vài ngày. Dù vậy, nhiều người vẫn nhớ chuyến tàu Tết như một kỷ niệm đẹp.
Thiệp chúc Tết giấy còn được dùng không?
Vẫn còn nhưng ít hơn trước rất nhiều, chủ yếu trong quà biếu doanh nghiệp hay giữa những người thích giữ nếp cũ. Một tấm thiệp viết tay gửi ông bà, thầy cô vẫn mang ý nghĩa riêng mà tin nhắn không thay được.
Người ở xa không về quê ăn Tết được nên làm gì?
Bạn có thể gọi về chúc Tết đúng sáng mùng Một, gửi quà và lời chúc cho cha mẹ, nấu một món quê nhà, đón giao thừa cùng bạn bè đồng hương. Nếu thấy buồn kéo dài, hãy chủ động trò chuyện với người thân hoặc bạn bè thay vì ở một mình.
Quà quê mang đi sau Tết thường gồm những gì?
Thường là những thứ nhà làm hoặc đặc sản địa phương: bánh chưng, bánh tét, giò, gạo nếp, mắm, khô, mứt, rau củ. Cha mẹ gói ghém cẩn thận để con mang ra thành phố ăn dần, vừa tiết kiệm vừa giữ hương vị nhà.
Làm sao ghi lại ký ức về quê ăn Tết của ông bà?
Bạn có thể hỏi chuyện ông bà vào những ngày Tết rảnh rỗi, ghi âm hoặc ghi chép, kèm ảnh cũ, thư, thiệp nếu còn. Hỏi cụ thể như năm nào về bằng phương tiện gì, mang quà gì, có chuyện gì nhớ nhất sẽ giúp câu chuyện sống động hơn.
Tàu Thống Nhất chạy từ khi nào?
Tuyến đường sắt Bắc – Nam được khôi phục và thông tuyến vào cuối năm 1976, và đoàn tàu chạy suốt hai đầu đất nước được quen gọi là tàu Thống Nhất. Từ đó, tàu trở thành phương tiện về quê ăn Tết quen thuộc của nhiều gia đình có người thân ở hai miền.