Bữa cơm tất niên là bữa cơm khép lại năm cũ, khi gia đình quây quần sau lễ cúng tất niên để cảm tạ tổ tiên và cùng nhau nhìn lại một năm đã qua. Với người Việt, ý nghĩa lớn nhất của bữa này là đoàn tụ: ai đi làm ăn xa cũng cố về kịp, vì ngồi vào mâm tất niên nghĩa là năm ấy mình đã "về nhà".
"Tất niên" là chữ Hán Việt, "tất" là hết, xong; "niên" là năm. Bữa tất niên thường vào chiều ba mươi Tết, nhưng nhiều nhà làm sớm hơn vài ngày. Bài này đi qua nghĩa chữ, ngày ăn, nếp ngồi mâm, khác biệt ba miền và cách giữ bữa cơm ấy khi gia đình sống mỗi người một nơi. Chuyện mâm cúng bày gì đã có các trang chuyên về lễ cúng; ở đây chỉ bàn về bữa cơm như một nếp sống.
Tất niên nghĩa là gì và vì sao gọi là "ăn tất niên"
Chữ "tất" trong "tất niên" cùng gốc với "hoàn tất", "tất cả": trọn vẹn, xong xuôi. Tất niên vì thế là "trọn năm", lúc một năm đi đến hồi kết. Người Việt dùng chữ này cho cả lễ lẫn bữa: "cúng tất niên" là lễ dâng lên tổ tiên, "ăn tất niên" là bữa cơm sau lễ. Hai việc liền nhau, nên trong lời nói thường ngày, người ta gộp lại thành một.
Cách gọi "ăn tất niên" cho thấy trọng tâm của bữa cơm là con người đang sống. Lễ cúng là mời ông bà về cùng ăn, nhưng bữa cơm là để cả nhà ngồi cùng nhau. Trong nếp Việt, người ta không ăn tất niên một mình; tất niên luôn có nghĩa là đông người, ít nhất là cả một gia đình.
Ngày nay chữ "tất niên" còn được dùng cho tiệc cuối năm của cơ quan, công ty, hội nhóm. Cách dùng mở rộng ấy giữ lại một lớp nghĩa cũ: tất niên là lúc những người cùng làm, cùng sống với nhau một năm ngồi lại, cảm ơn nhau trước khi sang năm mới. Nhưng với phần lớn người Việt, khi nghe "về ăn tất niên", hình ảnh hiện ra đầu tiên vẫn là mâm cơm ở nhà.
Bữa tất niên thường vào ngày nào
Theo nếp phổ biến, bữa tất niên ăn vào chiều ngày cuối cùng của năm âm lịch, tức chiều ba mươi, hoặc chiều hai mươi chín nếu tháng Chạp thiếu. Đây là thời điểm hợp lý nhất: mọi việc chuẩn bị Tết đã gần xong, con cháu đã về, sau bữa cơm là đến lễ giao thừa.
Tuy vậy, nhiều gia đình làm sớm hơn. Có nhà cúng và ăn tất niên từ ngày 25, 26 hay 28 tháng Chạp, vì ngày cuối năm còn bận rước ông bà, bận đi chợ, bận nấu cỗ. Có gia đình đông con cháu sống rải rác, chọn một ngày mọi người cùng về được. Người buôn bán thường làm tất niên cửa hàng riêng, sớm hơn tất niên ở nhà.
Không sách phong tục nào ép một ngày cố định cho mọi nhà. Điều nhiều người lớn tuổi nhấn mạnh là bữa tất niên phải ăn trước giao thừa, còn trong năm cũ, vì đó là bữa khép năm. Trong phạm vi ấy, chọn ngày nào là việc của từng gia đình, tuỳ vào lúc đông đủ nhất.
Ở một số vùng miền Bắc, bữa tất niên và bữa rước ông bà chiều ba mươi là một; ở nơi khác, hai việc tách riêng. Cách nhà mình làm thường do người giữ bàn thờ tổ tiên quyết, và con cháu theo đó mà sắp lịch về quê.
Vì sao bữa cơm này quan trọng hơn mọi bữa trong năm
Đoàn tụ. Cả năm mỗi người một việc, có người làm xa cả nghìn cây số. Bữa tất niên là lúc hiếm hoi đông đủ nhất. Câu "có về kịp ăn tất niên không" là câu hỏi thăm quen thuộc của cha mẹ gọi điện cho con dịp cuối năm.
Nhìn lại năm cũ. Bên mâm cơm, người lớn hỏi han chuyện làm ăn, học hành của con cháu; con cháu kể chuyện một năm xa nhà. Năm được mùa hay mất mùa, nhà có thêm người hay vắng người, đều được nhắc lại.
Mời ông bà cùng ngồi. Bữa tất niên đi sau lễ cúng, nên trong tâm thức nhiều nhà, đây là bữa có cả người đã khuất cùng về. Không khí vì thế vừa vui vừa có chút trang nghiêm.
Khép lại chuyện cũ. Nhiều nhà có ý để những bất hoà trong năm lại sau bữa tất niên. Anh em giận nhau cũng thường làm lành ở mâm cơm này, để không mang chuyện cũ sang năm mới.
Mở màn cho Tết. Với trẻ con, bữa tất niên là dấu hiệu Tết đã thật sự đến. Ăn xong là thức chờ giao thừa, sáng mai là mùng Một, có áo mới, có lì xì.
Bữa tất niên ba miền: những món hay gợi nhớ
Mâm tất niên không có thực đơn chuẩn, mỗi vùng mỗi nhà một khác. Bảng dưới chỉ gom những món hay được nhắc trong ký ức về bữa tất niên, để thấy hương vị từng miền.
| Miền | Món hay được nhắc | Nét riêng của bữa cơm |
|---|---|---|
| Bắc Bộ | Bánh chưng, giò lụa, thịt đông, dưa hành, canh măng, xôi gấc | Nhiều nhà bày theo lối bát đĩa có số lượng, coi trọng trật tự mâm |
| Trung Bộ | Bánh tét, thịt heo ngâm nước mắm, tré, nem chua, dưa món | Ở Huế, mâm có thể nhiều món nhỏ cầu kỳ; vùng quê thì giản dị, đậm vị mặn |
| Nam Bộ | Canh khổ qua, thịt kho hột vịt, dưa giá, bánh tét, lạp xưởng, củ kiệu | Không khí thoải mái, ăn kéo dài, thường gắn với nồi thịt kho nấu sẵn cho mấy ngày Tết |
Món canh khổ qua của Nam Bộ hay được giải thích theo lối chơi chữ: ăn để "cái khổ qua đi". Đây là cách hiểu dân gian dễ thương, cho thấy người ta gửi mong ước vào ngay cả tên món ăn. Phần ẩm thực chi tiết của từng miền thuộc về những bài riêng về món Tết.
Những nếp nhỏ quanh mâm tất niên
Nhiều gia đình giữ những nếp không ai dạy thành văn, chỉ thấy người lớn làm rồi con cháu làm theo. Dưới đây là những nếp hay gặp; nhà bạn có thể có nếp khác.
- Người cao tuổi nhất ngồi chỗ trang trọng, con cháu mời trước khi ăn.
- Chủ nhà nói vài lời cảm ơn mọi người đã về, nhắc tên người vắng mặt.
- Con cháu đi xa mang quà về biếu ông bà, cha mẹ, thường trao ngay trước hoặc sau bữa. Nhiều nhà chọn đồ ăn quê, chè, rượu; gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy cũng là một hướng tham khảo.
- Câu chuyện bên mâm thường xoay quanh năm cũ và kế hoạch năm mới, ít nhắc chuyện buồn để giữ không khí ấm.
- Trẻ con được ngồi cùng mâm người lớn, có khi được rót chút nước ngọt để "chúc" ông bà.
- Sau bữa, cả nhà cùng dọn, rồi pha ấm trà chờ giao thừa.
Những nếp này không phải luật lệ, nhưng chính chúng làm nên cảm giác "Tết nhà mình". Khi một gia đình chuyển ra thành phố hay ra nước ngoài, những nếp nhỏ như thế thường được giữ lâu nhất.
Bữa tất niên trong ký ức nhiều thế hệ
Hỏi người lớn tuổi về bữa tất niên ngày trước, câu trả lời thường không xoay quanh món ăn mà quanh không khí. Có người nhớ mẹ dậy từ tờ mờ sáng ba mươi để làm cỗ, đến chiều mới kịp ngồi xuống. Có người nhớ năm đói kém, mâm tất niên chỉ có nồi thịt kho nhỏ và đĩa dưa, nhưng cả nhà ngồi đủ nên vẫn thấy Tết. Ở những năm thiếu thốn, bữa tất niên là bữa duy nhất trong năm có thịt cá đầy đủ.
Có những ký ức rất riêng của thời bao cấp: cả nhà xếp hàng mua hàng Tết theo tem phiếu, gói ghém từng lạng đường, từng gói mì chính để mâm tất niên có đủ món. Có những ký ức của thời chiến: bữa tất niên thiếu người, một cái bát úp xuống chờ người chưa về. Mỗi thế hệ có một bữa tất niên của mình, và chính những bữa cơm ấy làm nên cảm giác Tết của họ.
Người trẻ hôm nay có điều kiện đầy đủ hơn, mâm tất niên có khi đặt nhà hàng nấu sẵn. Nhưng nếu ngồi nghe ông bà kể chuyện tất niên ngày xưa ngay bên mâm cơm, bữa ăn sẽ có thêm một lớp nghĩa: cả nhà đang nối tiếp một nếp đã được giữ qua nhiều năm khó khăn.
Giữ bữa tất niên khi gia đình ở xa nhau
Ngày nay, không phải năm nào cả nhà cũng về đủ. Người làm ở khu công nghiệp xa, người trực ca ở bệnh viện, người du học ở nước ngoài. Nhiều gia đình đã tìm cách giữ bữa tất niên theo kiểu mới: gọi video lúc ăn, đặt điện thoại giữa mâm để người ở xa "ngồi cùng"; hoặc chọn một ngày khác, sớm hơn, khi phần lớn mọi người về được.
Người ở xa cũng có cách giữ tất niên của riêng mình. Nhóm bạn đồng hương ở thành phố lớn hay ở nước ngoài thường góp nhau làm một mâm cơm cuối năm, có bánh chưng, có dưa hành, gọi là "tất niên xa nhà". Bữa ấy không thay được bữa ở quê, nhưng giữ được tinh thần: không ai phải khép năm cũ một mình.
Điều đáng giữ hơn cả là ý đoàn tụ, còn hình thức có thể linh hoạt. Một cuộc gọi đúng lúc cả nhà đang ngồi mâm, một lời chúc ngắn, một món quà gửi về trước Tết, đều là cách để người vắng mặt vẫn có phần trong bữa tất niên của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Tất niên là gì?
Tất niên là chữ Hán Việt, nghĩa là hết năm, trọn năm. Trong nếp Tết, tất niên chỉ lễ cúng cảm tạ tổ tiên cuối năm và bữa cơm đoàn tụ của gia đình sau lễ, thường vào chiều ngày cuối cùng của năm âm lịch hoặc sớm hơn vài ngày.
Ăn tất niên vào ngày nào là đúng?
Phổ biến nhất là chiều ba mươi Tết, hoặc chiều hai mươi chín nếu tháng Chạp thiếu. Nhiều nhà ăn sớm từ ngày 25 đến 28 tháng Chạp để tiện con cháu về. Theo nếp chung, chỉ cần ăn trước giao thừa, còn chọn ngày nào là tuỳ gia đình.
Bữa cơm tất niên và cơm rước ông bà có khác nhau không?
Ở nhiều nhà miền Bắc, hai việc gộp làm một vào chiều ba mươi. Ở nơi khác, cúng tất niên có thể làm sớm hơn, còn lễ rước ông bà làm riêng chiều ba mươi. Cách làm tuỳ nếp của người giữ bàn thờ tổ tiên trong gia đình.
Vì sao miền Nam ăn canh khổ qua ngày Tết?
Theo cách hiểu dân gian dễ thương, khổ qua đọc lên nghe như cái khổ qua đi, nên ăn canh khổ qua trong bữa cuối năm như gửi mong ước năm mới bớt vất vả. Ngoài ra, canh khổ qua nhồi thịt cũng là món thanh, ăn kèm các món kho béo ngày Tết rất hợp.
Không về kịp ăn tất niên thì làm sao?
Nhiều gia đình gọi video vào lúc ăn để người ở xa cùng ngồi mâm, hoặc chọn một ngày khác sớm hơn khi đông đủ. Người ở xa có thể cùng bạn bè đồng hương làm bữa tất niên nhỏ. Gửi quà và lời chúc về trước Tết cũng là một cách có mặt.
Tiệc tất niên công ty có liên quan gì đến tất niên gia đình?
Tiệc công ty mượn chữ tất niên với nghĩa mở rộng: những người làm việc cùng nhau một năm ngồi lại, cảm ơn nhau trước năm mới. Nó không có phần lễ cúng tổ tiên như tất niên gia đình, nhưng giữ lại ý khép năm và gắn kết.