Người Việt xưa đốt pháo đêm giao thừa và sáng mùng Một theo một tục rất cũ của vùng Á Đông: tiếng nổ để xua điều xấu, đón năm mới, sau thành âm thanh báo Tết của cả làng cả phố. Từ ngày 1 tháng 1 năm 1995, theo chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ ban hành năm 1994, việc sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ bị cấm trên cả nước.
Bài này kể lại gốc tục đốt pháo, các loại pháo trong ký ức Tết, những làng pháo nổi tiếng ở Bắc Bộ, lý do dẫn tới lệnh cấm và quy định về pháo hoa hiện nay. Bài viết như một trang lịch sử và ký ức; bài không hướng dẫn làm pháo hay dùng pháo dưới bất kỳ hình thức nào.
Tục đốt pháo từ đâu: từ ống tre nổ lách tách đến pháo giấy
Sách "Kinh Sở tuế thời ký" của Tông Lẫm thời Nam Bắc triều ghi tục ngày mồng một tháng Giêng, gà gáy thì dậy, đốt tre trước sân để đuổi sơn tiêu, một loài quỷ trong truyền thuyết. Tre khi đốt, hơi nước trong ống giãn nở làm ống nổ, tiếng "bộc trúc", tức tre nổ, là gốc của chữ pháo trong nhiều ngôn ngữ Á Đông.
Khi thuốc súng ra đời ở Trung Hoa, người ta nhồi thuốc vào ống tre rồi ống giấy, tiếng nổ to và đều hơn, dần thành pháo giấy như ta biết. Câu thơ "Bộc trúc thanh trung nhất tuế trừ" trong bài "Nguyên nhật" của Vương An Thạch đời Tống, nghĩa là trong tiếng pháo nổ một năm cũ qua đi, cho thấy tiếng pháo đã thành biểu tượng của khoảnh khắc chuyển năm từ gần một nghìn năm trước.
Ở Việt Nam, tục đốt pháo ngày Tết được ghi trong nhiều sách phong tục. Theo quan niệm dân gian, tiếng pháo xua đuổi tà ma, đón thần mới, báo cho làng xóm biết nhà mình đã làm lễ. Về sau, ý nghĩa xua đuổi nhạt dần, tiếng pháo chủ yếu là niềm vui, là cách cả làng cùng đếm khoảnh khắc giao thừa.
Những loại pháo trong ký ức Tết
Người lớn tuổi hôm nay vẫn kể vanh vách tên các loại pháo của thời trước năm 1995. Đây là ghi chép theo trí nhớ chung, tên gọi có thể khác nhau giữa các vùng.
- Pháo tép: những quả pháo nhỏ bằng que tăm, kết thành dây dài, nổ lách tách liên hồi; trẻ con hay gỡ lẻ từng quả.
- Pháo dây, pháo bánh: pháo kết thành dây hoặc thành bánh lớn, treo ở đầu sào hay trước cửa, đốt lúc giao thừa và sáng mùng Một.
- Pháo đùng, pháo cối: loại quả to, tiếng nổ lớn, thường đốt lẻ để "mở" hoặc "kết" một tràng pháo.
- Pháo hoa cà hoa cải: phun tia sáng mà không nổ to, trẻ con cầm tay xem, gần với pháo hoa ngày nay.
- Pháo thăng thiên: bay vọt lên cao rồi nổ, thường thấy ở hội làng.
- Xác pháo: không phải một loại pháo mà là lớp giấy đỏ phủ kín sân, ngõ sáng mùng Một. Nhiều nhà kiêng quét xác pháo trong mấy ngày đầu năm, coi đó là lộc đỏ trước cửa.
Đi kèm tiếng pháo là mùi thuốc pháo hăng hắc lẫn mùi trầm, cái lạnh đêm giao thừa và tiếng chó sủa ran khắp xóm. Nhiều người viết hồi ký về Tết xưa đều nhắc mùi và tiếng ấy như thứ đánh dấu Tết mạnh nhất, mạnh hơn cả bánh chưng hay hoa đào.
Tiếng pháo Tết ở ba miền và trong phố người Hoa
Ở làng quê Bắc Bộ, tràng pháo quan trọng nhất là tràng đốt đúng giao thừa, sau khi gia chủ làm lễ ngoài sân. Nhà nào cũng cố có một tràng, dù ngắn, để góp vào tiếng nổ chung của cả làng. Sáng mùng Một, người đến xông đất hay được đón bằng một tràng pháo nhỏ, như một lời chào năm mới.
Ở Huế và miền Trung, tiếng pháo gắn với lễ ở đình làng, lễ cúng ông bà và những ngày đầu năm đi chúc Tết. Người già Huế còn kể về những đêm giao thừa nghe tiếng pháo lan từ trong Thành ra ven sông, lẫn với tiếng chuông chùa. Ở Nam Bộ, pháo nổ rộn từ chiều ba mươi, các tiệm buôn đốt pháo khi mở cửa hàng ngày đầu năm, xóm nghèo cũng ráng mua một dây cho có tiếng.
Trong phố người Hoa ở Chợ Lớn, dây pháo dài treo từ lầu cao xuống mặt đường, đốt lúc giao thừa và khi đoàn lân đến chúc Tết. Theo tục người Hoa, tiếng pháo đi cùng màu đỏ để xua điều xấu và mừng năm mới. Sau năm 1995, chính phố người Hoa là nơi những dây pháo giả bằng giấy đỏ, nhựa đỏ được treo nhiều nhất, như một cách giữ hình ảnh mà không giữ tiếng nổ.
Làng pháo Bình Đà, Đồng Kỵ và hội rước pháo
Bắc Bộ từng có nhiều làng làm pháo, nổi tiếng nhất là Bình Đà ở Thanh Oai, nay thuộc Hà Nội, và Đồng Kỵ ở vùng Từ Sơn, Bắc Ninh. Cứ từ tháng Chín, tháng Mười âm lịch, cả làng vào vụ pháo: quấn giấy, nhồi thuốc, kết dây, bán đi khắp nơi cho Tết. Nghề đem lại thu nhập lớn nhưng cũng nhiều tai nạn, mỗi mùa pháo là một mùa lo.
Pháo còn gắn với hội làng. Hội Đồng Kỵ đầu xuân nổi tiếng với tục rước pháo: những quả pháo khổng lồ được làm từ tre, giấy, sơn đỏ, khiêng trên kiệu, có đoàn người rước vào đình. Ngày trước, các quả pháo lớn được đốt thi để chọn quả nổ to nhất; từ khi có lệnh cấm, làng vẫn giữ lệ rước nhưng pháo rước không còn thuốc nổ, chỉ còn là một khối tre giấy được trang trí.
Sau lệnh cấm, các làng pháo chuyển sang nghề khác: Đồng Kỵ thành làng đồ gỗ mỹ nghệ, nhiều làng khác chuyển sang buôn bán, làm hàng mã, làm đồ gia dụng. Ký ức nghề pháo vẫn còn trong hội làng và trong lời kể của người già, nhưng lớp trẻ hầu như không còn ai biết cách làm, và đó cũng là điều đáng mừng xét về an toàn.
Vì sao cấm pháo nổ và lệnh cấm năm 1994
Đến đầu những năm 1990, pháo nổ gây ra nhiều vụ thương tích, mất ngón tay, bỏng mắt, cháy nhà, cháy chợ mỗi dịp Tết, nhất là ở các đô thị đông đúc. Những làng làm pháo cũng xảy ra tai nạn nổ trong lúc sản xuất. Tiền đốt pháo ở nhiều gia đình cũng là một khoản lớn, có nơi đốt thi để khoe, gây lãng phí.
Tháng 8 năm 1994, Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị số 406 về việc cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1995. Tết Ất Hợi năm 1995 vì thế là cái Tết đầu tiên của nhiều thế hệ người Việt không có tiếng pháo. Không ít người kể lại cảm giác lạ lùng của đêm giao thừa im ắng năm ấy, xen lẫn sự nhẹ nhõm vì không còn cảnh trẻ con bị thương.
Lệnh cấm được duy trì và cụ thể hoá trong các văn bản sau này về quản lý vật liệu nổ và pháo. Tiếng pháo dần được thay bằng những màn bắn pháo hoa tầm cao, tầm thấp do chính quyền tổ chức ở các điểm công cộng đêm giao thừa, và bằng tiếng trống, tiếng nhạc. Nhiều nhà vẫn treo dây pháo giả bằng giấy đỏ trước cửa như một vật trang trí gợi nhớ.
Quy định về pháo hiện nay: nói ngắn cho dễ nhớ
Pháo nổ vẫn bị cấm. Sản xuất, buôn bán, tàng trữ, sử dụng pháo nổ là vi phạm pháp luật, tuỳ mức có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Tự chế pháo là đặc biệt nguy hiểm, từng gây nhiều tai nạn chết người.
Pháo hoa không gây tiếng nổ được dùng có điều kiện. Theo nghị định về quản lý, sử dụng pháo có hiệu lực từ đầu năm 2021, cơ quan, tổ chức, hộ gia đình và cá nhân được dùng pháo hoa không gây tiếng nổ trong một số dịp như lễ, Tết, sinh nhật, cưới hỏi, khai trương, với điều kiện mua từ đơn vị được phép sản xuất, kinh doanh.
Pháo hoa tầm cao do chính quyền tổ chức. Các màn bắn pháo hoa đêm giao thừa ở điểm công cộng do chính quyền địa phương quyết định và tổ chức, không phải việc của cá nhân.
Pháo trôi nổi trên mạng là rủi ro. Các loại pháo rao bán không rõ nguồn gốc, kể cả gắn mác pháo hoa, có thể là pháo nổ hoặc pháo kém chất lượng. Mua và dùng chúng vừa vi phạm pháp luật vừa có nguy cơ gây thương tích.
Kiểm tra văn bản hiện hành. Quy định có thể được sửa đổi. Nếu cần biết chi tiết loại pháo nào được phép, ai được dùng, dùng ở đâu, nên tra văn bản trên cổng thông tin chính thức hoặc hỏi công an địa phương.
Giữ ký ức tiếng pháo mà không cần pháo
Với những người lớn lên trước năm 1995, tiếng pháo giao thừa là một phần không tách rời của Tết. Kể cho con cháu về tiếng pháo không có nghĩa là tiếc nuối hay cổ vũ đốt pháo trở lại, mà là kể về một lớp âm thanh của quá khứ, về những làng nghề từng sống bằng pháo và những đứa trẻ từng nhặt pháo xịt trong sân.
Nhiều gia đình giữ ký ức ấy bằng những cách nhỏ: treo dây pháo giấy đỏ trang trí trước cửa, cùng con xem lại ảnh cũ thấy sân phủ xác pháo, nghe ông bà kể chuyện đêm giao thừa năm nào cả xóm thi nhau đốt. Đêm ba mươi, cả nhà có thể cùng nhau đi xem pháo hoa ở điểm công cộng gần nhà, thay cho tiếng pháo trước sân.
Một chi tiết đáng kể cho trẻ: lệnh cấm pháo là một trong những thay đổi phong tục lớn nhất của người Việt cuối thế kỷ 20, và nó cho thấy phong tục không đứng yên. Có những tục được giữ, có những tục được thay đổi vì an toàn và sức khoẻ của cộng đồng, và việc thay đổi ấy cũng là một phần của văn hoá Tết.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam cấm pháo nổ từ năm nào?
Theo Chỉ thị số 406 của Thủ tướng Chính phủ ban hành tháng 8 năm 1994, việc sản xuất, buôn bán và đốt pháo bị cấm từ ngày 1 tháng 1 năm 1995. Tết Ất Hợi năm 1995 là cái Tết đầu tiên không có tiếng pháo nổ trên cả nước. Lệnh cấm pháo nổ vẫn được duy trì đến nay.
Vì sao ngày xưa người Việt đốt pháo ngày Tết?
Theo quan niệm dân gian vùng Á Đông, tiếng nổ xua đuổi tà ma, đón năm mới. Sách Kinh Sở tuế thời ký đã ghi tục đốt tre cho nổ trước sân sáng mồng một để đuổi quỷ. Về sau, tiếng pháo chủ yếu là niềm vui và cách báo Tết cho cả làng.
Hiện nay có được đốt pháo hoa ngày Tết không?
Theo nghị định về quản lý, sử dụng pháo có hiệu lực từ đầu năm 2021, cá nhân, hộ gia đình được dùng pháo hoa không gây tiếng nổ trong dịp lễ, Tết và một số dịp khác, nếu mua từ đơn vị được phép. Pháo nổ vẫn bị cấm. Nên tra văn bản hiện hành để biết chi tiết.
Làng pháo Bình Đà và Đồng Kỵ bây giờ ra sao?
Sau lệnh cấm, các làng pháo chuyển sang nghề khác. Đồng Kỵ thành làng đồ gỗ mỹ nghệ nổi tiếng, Bình Đà phát triển các nghề khác. Hội Đồng Kỵ vẫn giữ tục rước pháo đầu xuân nhưng pháo rước làm bằng tre giấy, không có thuốc nổ.
Xác pháo ngày Tết có ý nghĩa gì?
Xác pháo là lớp giấy đỏ còn lại sau khi pháo nổ, phủ kín sân và ngõ sáng mùng Một. Nhiều nhà xưa kiêng quét xác pháo trong mấy ngày đầu năm, coi lớp giấy đỏ trước cửa là điềm vui. Đây là quan niệm dân gian, nay chỉ còn trong ký ức.
Dây pháo trang trí bán ngày Tết có phải pháo thật không?
Dây pháo trang trí làm bằng giấy, nhựa hoặc vải, không chứa thuốc nổ, chỉ để treo cho vui mắt và gợi nhớ Tết xưa. Khi mua nên kiểm tra rõ đó là đồ trang trí, tránh các sản phẩm không rõ nguồn gốc rao bán như pháo thật.