Trẻ con ngày Tết xưa vui bằng những thứ rất đơn giản: đánh đáo bằng đồng xu, bắn bi ve, đá cầu lông gà, chơi chuyền, nhảy dây, rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê, cùng những món đồ chơi mua ở chợ Tết như tò he, trống bỏi, chong chóng giấy. Tết là kỳ nghỉ dài nhất trong năm của trẻ làng, được mặc áo mới, có tiền mừng tuổi và được người lớn thả cho chơi tự do.
Bài này kể lại những thú vui ấy theo ký ức chung của nhiều thế hệ, chỗ khác nhau giữa làng và phố, giữa Bắc và Nam, và cách để trẻ hôm nay chơi lại vài thứ trong mấy ngày Tết. Thú vui của người lớn như kéo co, đánh đu, cướp phết thuộc hội làng nên không nhắc ở đây.
Tết là kỳ nghỉ của trẻ con làng
Ngày thường, trẻ con làng phải chăn trâu, cắt cỏ, trông em, đi học. Chỉ mấy ngày Tết, việc đồng áng tạm dừng, người lớn bận cúng lễ và tiếp khách, trẻ con được thả ra sân đình, bãi đất, ngõ xóm. Áo mới mặc từ sáng mùng Một, túi có vài đồng mừng tuổi, cả bọn tụ lại chơi từ sáng tới tối.
Thú vui của trẻ ngày Tết xưa phần lớn không cần mua đồ: viên sỏi, que tre, mảnh sành, quả cầu tự làm. Thứ duy nhất trẻ phải mua là vài món đồ chơi ở chợ Tết, và đó là những món chỉ mùa này mới có. Chính sự khan hiếm ấy làm cho ký ức Tết của trẻ con thời trước đậm đến vậy.
Ở phố, trẻ con có thêm những thú vui khác: xem múa lân, đi chợ hoa với mẹ, chơi đèn, đốt pháo tép khi còn được phép. Nhưng những cuộc chơi tập thể ở ngõ, ở sân chung thì giống nhau khắp nơi, chỉ khác tên gọi và lời đồng dao. Đó là nền chung của tuổi thơ nhiều thế hệ người Việt.
Trẻ con làng, trẻ con phố và ba miền chơi khác nhau ra sao
Nền chung thì giống, nhưng mỗi nơi có thú vui quen riêng, tuỳ khoảng sân, tuỳ thứ có sẵn quanh nhà. Bảng dưới gom những khác biệt hay được nhắc trong ký ức của người lớn tuổi; trong từng vùng vẫn có làng có phố chơi khác.
| Nơi | Thú vui quen ngày Tết | Chỗ chơi |
|---|---|---|
| Làng Bắc Bộ | Đánh đáo, đánh khăng, đá cầu, rồng rắn lên mây, xem hội làng | Sân đình, sân kho hợp tác, bãi đất đầu làng |
| Phố Hà Nội cũ | Bắn bi, nhảy dây, chơi chuyền, đi chợ hoa, xem múa lân | Ngõ nhỏ, sân chung khu tập thể, vỉa hè |
| Huế và miền Trung | Đá cầu, chơi ô ăn quan, nghe hô bài chòi cùng người lớn | Sân nhà vườn, sân đình, bãi cát làng biển |
| Nam Bộ | Bắn bi, đá banh, thả diều cuối mùa khô, xem lân, đi chợ Tết bằng xuồng | Sân nhà, bờ đê, bờ kênh, sân chùa |
Điểm chung dễ thấy là trẻ con xưa chơi theo nhóm, trên những khoảng đất chung của làng, phố. Khi sân đình, sân chung bị thu hẹp, thú vui tập thể của trẻ cũng thưa đi, chứ không phải trẻ hôm nay kém ham chơi hơn.
Vì thế, muốn giữ những thú vui này, trước hết cần giữ chỗ chơi: một khoảng sân không xe, một bãi cỏ trong khu dân cư, một buổi chiều Tết người lớn chịu ra ngoài cùng trẻ.
Đánh đáo: thú vui có tiếng leng keng
Đánh đáo là thú vui gắn rõ nhất với ngày Tết vì nó dùng chính đồng xu mừng tuổi. Trẻ vạch một cái lỗ nhỏ hay một vòng tròn trên nền đất, gọi là lỗ đáo, rồi đứng từ vạch xa ném đồng xu hay một vật dẹt gọi là cái đáo về phía lỗ. Ai ném gần hoặc trúng lỗ thì được đi trước, rồi dùng cái đáo ném vào những đồng xu khác theo luật của nhóm.
Cái đáo xưa có thể là đồng xu lớn, đồng chinh, miếng chì đập dẹt hay mảnh sành mài tròn, đứa nào có cái đáo nặng tay, ném chuẩn là đứa đó oai nhất xóm. Tiếng xu va nhau leng keng, tiếng reo khi trúng, tiếng cãi nhau xem ai gần lỗ hơn, đó là âm thanh quen của sân đình ngày Tết.
Cần nói thật: đánh đáo xưa có ăn thua bằng đồng xu, và nhiều người lớn đã cấm con chơi vì sợ thành thói đỏ đen. Ngày nay, nếu muốn cho trẻ chơi lại, có thể dùng nắp chai, khuy áo, đồng xu đồ chơi, và không ai mất gì. Cái hay của đánh đáo là tập ném chuẩn, tập ước lượng khoảng cách, chứ không nằm ở mấy đồng xu.
Bắn bi, đánh khăng, đá cầu: những thú vui cần khéo tay khéo chân
Bắn bi. Bi ve thuỷ tinh có vân màu là món đồ quý của trẻ con thời trước. Trẻ búng bi bằng ngón cái để bắn vào bi khác hoặc vào lỗ. Mỗi đứa có một túi bi, bi đẹp nhất không bao giờ đem ra chơi mà giữ làm của.
Đánh khăng. Dùng một que dài và một que ngắn, đặt que ngắn trên hai viên gạch hoặc hố nhỏ, dùng que dài hất lên rồi đánh cho xa. Thú vui này cần sân rộng và khá nguy hiểm nếu đứng gần, nên người lớn hay dặn trẻ nhỏ đứng ra xa.
Đá cầu lông gà. Quả cầu tự làm bằng lông gà trống cắm vào đế làm từ đồng xu có lỗ, miếng cao su hay lõi ngô. Trẻ đá bằng má trong bàn chân, đá cầu một mình đếm số lần hoặc đá vòng tròn chuyền cho nhau. Ngày Tết, sân đình thường có những vòng đá cầu cả trẻ lẫn thanh niên.
Nhảy dây. Dây làm bằng chun nối lại hoặc dây thừng, hai đứa quay, một đứa nhảy, vừa nhảy vừa đọc đồng dao. Nhảy dây thường là thú vui của các bé gái, có nhiều kiểu nhảy cao thấp khác nhau.
Chơi chuyền. Một quả bóng nhỏ hoặc quả cà, cùng một bó que tre, trẻ tung quả lên rồi nhặt que theo từng bậc, đọc đồng dao theo nhịp. Đây là thú vui tập khéo tay, có thể chơi ngồi trên hiên nhà ngày mưa phùn.
Rồng rắn lên mây, bịt mắt bắt dê: những cuộc chơi có đồng dao
Rồng rắn lên mây là cuộc chơi tập thể cần nhiều trẻ: một đứa làm thầy thuốc, các đứa còn lại nắm áo nhau thành con rồng rắn dài, vừa đi vừa hát đồng dao. Lời đồng dao có nhiều dị bản, một bản quen ở Bắc Bộ mở đầu bằng câu "Rồng rắn lên mây, có cây lúc lắc, hỏi thăm thầy thuốc có nhà hay không". Sau màn hỏi đáp, thầy thuốc đuổi bắt khúc đuôi, đầu rồng dang tay che chắn.
Bịt mắt bắt dê thì một đứa bị bịt mắt bằng khăn, đứng giữa vòng tròn, các đứa khác vừa chạy vừa kêu "be be" như tiếng dê để dụ người bắt. Người bịt mắt phải dựa vào tiếng động để bắt, bắt được ai thì người đó vào thay. Thú vui này rất hợp sân đình, sân nhà rộng ngày Tết, chỉ cần dọn chướng ngại để không ai vấp ngã.
Ngoài hai cuộc chơi ấy còn có trốn tìm, mèo đuổi chuột, chi chi chành chành, nu na nu nống, mỗi cuộc chơi gắn với một bài đồng dao. Đồng dao là phần văn học dân gian sống trong miệng trẻ con, ít ai dạy mà đứa nào cũng thuộc. Ghi lại lời đồng dao của làng mình là một cách giữ ký ức Tết rất đáng làm.
Đồ chơi Tết mua ở chợ: chỉ mùa này mới có
Chợ Tết xưa luôn có một góc dành cho đồ chơi trẻ con, và nhiều món chỉ xuất hiện vào dịp này. Dưới đây là những món hay được nhắc trong ký ức chung.
- Tò he. Nặn bằng bột gạo nếp nhuộm màu, hình con giống, nhân vật dân gian, làm ngay tại chỗ. Làng Xuân La ở Phú Xuyên, Hà Nội nổi tiếng với nghề tò he, người làng gánh đồ nghề đi khắp các hội xuân.
- Trống bỏi. Trống nhỏ có cán, hai bên buộc hai hạt nặng bằng dây, xoay cán là hạt đập vào mặt trống kêu tùng tùng.
- Chong chóng giấy. Giấy màu gấp cánh, cắm vào que tre, trẻ cầm chạy cho gió quay.
- Kèn lá, kèn giấy. Kèn thổi kêu toe toe, thường làm từ giấy cuộn hoặc lá chuối, có khi chỉ dùng được vài hôm.
- Đèn ông sao, đèn kéo quân nhỏ. Hay gắn với Trung thu hơn, nhưng ở một số chợ Tết vẫn bày bán cho trẻ con chơi đêm.
- Bóng bay. Thứ đồ chơi "hiện đại" của trẻ con những thập niên sau, buộc sợi chỉ, đứa nào cũng sợ tuột tay.
Những món đồ chơi ấy rẻ, mau hỏng, nhưng chính vì thế mà trẻ con nâng niu. Ngày nay tò he, trống bỏi vẫn còn được bán ở phố cổ, ở hội xuân, như một món quà gợi nhớ Tết xưa cho cả người lớn.
Cho trẻ hôm nay chơi lại vài thú vui Tết xưa
Không cần tái hiện đầy đủ, chỉ cần một buổi chiều Tết, một khoảng sân hay bãi cỏ là đủ. Gợi ý theo thứ tự dễ làm:
- Chọn chỗ an toàn. Sân nhà, sân chung cư, bãi cỏ công viên, tránh lòng đường và nơi có xe qua lại.
- Làm đồ chơi cùng con. Cắt lông gà hay lông vũ giả cắm vào nắp chai làm quả cầu, gấp chong chóng giấy, gom vài viên bi hoặc nắp chai.
- Dạy một bài đồng dao. Rồng rắn lên mây hay chi chi chành chành, người lớn hát trước, trẻ nhắc theo.
- Chơi cùng nhiều thế hệ. Mời ông bà kể ngày xưa chơi thế nào, để ông bà làm trọng tài hay làm thầy thuốc.
- Không dùng tiền. Đánh đáo hay bắn bi đều chơi lấy vui, ai thắng được chọn bài hát hoặc được ăn miếng mứt trước.
- Chụp vài tấm ảnh. Vài năm sau, chính những tấm ảnh trẻ đá cầu ngày Tết sẽ thành ký ức của thế hệ này.
Đừng biến buổi chơi thành bài học về phong tục. Trẻ nhớ tiếng cười, nhớ ông chạy hụt hơi khi làm thầy thuốc, nhớ quả cầu tự làm bay lệch, chứ không nhớ lời giảng. Nếu năm sau trẻ đòi chơi lại, nghĩa là thú vui Tết xưa đã có thêm một người nối tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Đánh đáo là gì?
Đánh đáo là thú vui dân gian của trẻ con, dùng đồng xu hoặc vật dẹt gọi là cái đáo ném về phía một lỗ nhỏ hay vòng tròn trên đất, rồi ném trúng các đồng xu khác theo luật của nhóm. Ngày xưa trẻ dùng đồng xu mừng tuổi; nay nên dùng nắp chai, khuy áo để chơi cho vui.
Lời đồng dao rồng rắn lên mây thế nào?
Lời đồng dao có nhiều dị bản theo vùng. Một bản quen ở Bắc Bộ mở đầu: Rồng rắn lên mây, có cây lúc lắc, hỏi thăm thầy thuốc có nhà hay không. Sau đó là màn hỏi đáp giữa đầu rồng và thầy thuốc trước khi đuổi bắt. Mỗi làng có thể hát khác nhau.
Tò he là gì và làm ở đâu?
Tò he là đồ chơi nặn từ bột gạo nếp nhuộm màu, hình con giống hay nhân vật dân gian, thường làm ngay trước mặt người mua. Làng Xuân La ở Phú Xuyên, Hà Nội nổi tiếng với nghề này, người làng đi bán khắp các hội xuân và chợ Tết.
Làm quả cầu lông gà thế nào?
Ngày xưa trẻ lấy vài chiếc lông gà trống cắm vào một đế nặng làm từ đồng xu có lỗ, miếng cao su hay lõi ngô, buộc chặt. Ngày nay có thể dùng nắp chai và lông vũ thủ công. Quả cầu cần đế đủ nặng để rơi thẳng khi đá.
Trẻ con ngày Tết xưa có chơi bầu cua không?
Có, nhiều nhà cho trẻ chơi bầu cua, tam cúc trong mấy ngày Tết, thường bằng hạt dưa, kẹo cho vui. Nhưng thú vui chính của trẻ là các cuộc chơi tập thể ngoài sân như đá cầu, đánh đáo, rồng rắn lên mây. Mọi hình thức chơi ăn tiền đều vi phạm pháp luật.
Làm sao để trẻ thành phố thích những thú vui xưa?
Chơi cùng trẻ thay vì chỉ kể. Chọn một khoảng sân an toàn, cùng làm đồ chơi, mời ông bà dạy đồng dao, giữ buổi chơi ngắn và vui. Trẻ thích những cuộc chơi có người lớn cùng tham gia hơn là bị giao nhiệm vụ học về phong tục.