Ở Nam Bộ và trong cộng đồng người Hoa, múa lân là thú vui đặc trưng của mấy ngày Tết: đoàn lân đi chúc xuân từng nhà, từng tiệm, lân lạy trước cửa, "hái cải" lấy phong bao lì xì treo cao, ông Địa bụng phệ cầm quạt đi trước chọc cười. Ở Bắc Bộ, múa lân, quen gọi là múa sư tử, lại gắn với Trung thu nhiều hơn, còn Tết là mùa của hội làng.
Bài này kể vì sao có sự khác biệt ấy, phân biệt lân, sư tử và rồng trong một đoàn, diễn trình một lượt lân chúc Tết, ý nghĩa tục hái cải, vai trò ông Địa, nhịp trống lân, và mấy điều nên biết khi đón đoàn lân vào nhà ngày Tết.
Vì sao Nam Bộ múa lân ngày Tết, Bắc Bộ múa sư tử dịp Trung thu
Múa lân ở Việt Nam có hai dòng chính. Dòng thứ nhất là múa lân, múa sư tử của người Việt, phổ biến ở Bắc Bộ, gắn với Tết Trung thu: đầu lân làm bằng giấy bồi, thân là tấm vải màu, trẻ con theo sau gõ trống "tùng rinh rinh". Dòng thứ hai là múa lân của người Hoa vùng Quảng Đông, Phúc Kiến, theo chân cộng đồng Hoa vào Nam Bộ, gắn với Tết Nguyên đán, khai trương và lễ hội.
Ở Chợ Lớn và các đô thị Nam Bộ có đông người Hoa, đoàn lân thường là đoàn của các võ đường, hội quán, đến Tết thì đi chúc xuân khắp các phố. Người Việt Nam Bộ tiếp nhận tục này rất tự nhiên, nên đến nay múa lân là âm thanh quen thuộc của Tết khắp miền Nam, từ phố thị Sài Gòn đến thị trấn miền Tây.
Ở Bắc Bộ, Tết là mùa của hội làng với rước kiệu, kéo co, đánh đu; múa lân chủ yếu xuất hiện trong một số hội và trong khu phố có người Hoa. Sự khác biệt ấy không có gì là đúng sai, chỉ phản ánh con đường khác nhau mà tục múa lân đi vào từng vùng. Ngày nay, giao lưu nhiều, đoàn lân kiểu Quảng đã xuất hiện ở Tết Hà Nội và ngược lại.
Lân, sư tử, rồng: ba con vật trong một đoàn múa
Người Việt hay gọi chung là múa lân, nhưng trong một đoàn có thể có nhiều con vật khác nhau, mỗi con một kiểu múa. Bảng dưới giúp phân biệt nhanh.
| Con vật | Nhận dạng | Số người múa | Kiểu múa |
|---|---|---|---|
| Lân kiểu Quảng | Đầu to, có sừng, mắt chớp, miệng mở đóng, thân vải nhiều màu | Hai người: một đầu, một đuôi | Lạy, rình, chồm, nhảy cọc, hái cải |
| Sư tử kiểu phương Bắc Trung Hoa | Lông xù, thân phủ lông toàn bộ, hay đi thành cặp | Hai người mỗi con | Nhào lộn, lăn, đùa giỡn như thú thật |
| Lân giấy bồi của người Việt | Đầu giấy bồi, thân là tấm vải, đuôi ngắn | Một người đội đầu, vài người cầm vải | Múa đơn giản, đi cùng trẻ con dịp Trung thu |
| Rồng | Thân dài nhiều đốt, đầu và đuôi gắn trên sào | Từ chín người trở lên | Uốn lượn, đuổi theo quả cầu |
Trong tiếng Hán, lân là kỳ lân, con vật trong tứ linh, khác với sư tử. Nhưng hình dáng con "lân" kiểu Quảng thật ra pha trộn nhiều nét, và người múa cũng gọi lẫn lân với sư. Khi kể cho trẻ, chỉ cần nói lân là con vật tưởng tượng mang điềm lành, còn rồng là con vật đứng đầu tứ linh.
Một lượt lân đi chúc Tết diễn ra thế nào
Mỗi đoàn có bài bản riêng, nhưng một lượt chúc Tết ở nhà hay tiệm thường gồm những bước sau, theo quan sát chung ở Nam Bộ và các phố người Hoa.
- Trống báo. Đoàn dừng trước cửa, trống, chập chõa, thanh la nổi lên báo cho gia chủ biết lân đã đến.
- Lân bái. Lân cúi đầu lạy ba lần trước cửa, hướng vào bàn thờ trong nhà hoặc bàn thờ ông Địa, Thần Tài của tiệm.
- Vào nhà. Nếu gia chủ mời, lân vào nhà, đi một vòng quanh gian chính, chào gia chủ, có khi đến trước bàn thờ lạy thêm.
- Hái cải. Lân rình, chồm lên lấy bó rau cải treo trên cao kèm phong bao, "ăn" rau rồi nhả lá ra trước cửa.
- Ông Địa diễn trò. Xen giữa các đoạn, ông Địa phe phẩy quạt, chọc lân, chọc trẻ con, chúc gia chủ năm mới.
- Chào ra. Lân lùi ra cửa, lạy chào, trống nhịp đổi sang nhịp đi đường, đoàn sang nhà khác.
Cả lượt chỉ vài phút ở nhà dân, lâu hơn ở các tiệm lớn có treo cải cao hay có cọc mai hoa thung để lân nhảy. Thứ tự và độ dài tuỳ đoàn, tuỳ lời mời của gia chủ.
Tục hái cải: vì sao lân phải "ăn" rau
Tục hái cải, người Hoa gọi là thái thanh, nghĩa là hái rau xanh, là đỉnh điểm của một lượt múa lân. Gia chủ treo một bó rau, thường là xà lách hay cải, cùng phong bao lì xì ở chỗ cao trước cửa. Lân phải rình, thăm dò, rồi chồm lên lấy bằng được, "nhai" rau trong miệng rồi nhả lá ra phía gia chủ.
Ý nghĩa của tục này gắn với chữ đồng âm trong tiếng Quảng Đông: tên rau xà lách đọc gần với chữ có nghĩa là sinh tài, nên lân nhả lá rau ra là rải tài lộc cho nhà. Đó là một lối chơi chữ của văn hoá Hoa, giống như cách người Việt chọn mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài cho mâm ngũ quả vì tên gọi. Theo quan niệm dân gian, lá rau rơi trước cửa là điềm vui đầu năm.
Với người xem, hái cải là màn hay nhất vì đòi kỹ thuật: lân phải đứng trên vai người, nhảy lên ghế, lên cọc, có đoàn còn dựng tháp người để lên cao. Phong bao trong bó cải là tiền thưởng cho đoàn, gia chủ tuỳ tâm, không có lệ cố định. Ở những tiệm lớn, màn hái cải có thể kéo dài cả chục phút với nhiều thế khó.
Ông Địa: vai hề không thể thiếu
Ở Nam Bộ, đoàn lân nào cũng có ông Địa: một người đeo mặt nạ cười toe, bụng phệ độn gối, áo vàng hoặc nâu, tay phe phẩy quạt mo hay quạt giấy. Ông Địa đi trước dẫn lân, chọc lân, đùa với trẻ con, gãi bụng, nằm lăn ra đất, khiến cả phố cười. Trẻ con Nam Bộ nhiều khi thích ông Địa hơn cả con lân.
Hình tượng ông Địa trong múa lân gắn với ông Địa trên bàn thờ của các nhà buôn Nam Bộ, tức thần đất, thường được thờ cùng Thần Tài. Ông Địa trong múa lân là phiên bản vui vẻ, gần gũi của vị thần ấy, đi khắp phố chúc làm ăn khấm khá. Ở một số đoàn, ngoài ông Địa còn có Tề Thiên, tức Tôn Ngộ Không, cầm gậy múa cùng lân.
Ở Bắc Bộ, đoàn múa sư tử Trung thu cũng có một nhân vật đeo mặt nạ cười cầm quạt, nhiều nơi cũng gọi là ông Địa, nhưng vai trò khác: chủ yếu múa vui cùng trẻ con trong phố. Dù ở đâu, vai hề này là thứ khiến múa lân không chỉ là màn biểu diễn kỹ thuật mà còn là một màn diễn tương tác với người xem.
Trống lân và những âm thanh của Tết Nam Bộ
Trống lân. Trống lớn đặt trên xe đẩy hay khiêng, người đánh trống là "nhạc trưởng" của cả đoàn. Nhịp trống báo cho lân biết lúc nào bái, lúc nào rình, lúc nào chồm, lúc nào đi đường.
Chập chõa và thanh la. Chập chõa là đôi lá đồng đập vào nhau, thanh la là chiếc la đồng gõ bằng dùi. Hai thứ này đi theo nhịp trống, tạo âm thanh rộn ràng nghe từ đầu hẻm.
Nhịp đi đường và nhịp biểu diễn. Khi di chuyển giữa các nhà, trống đánh nhịp đều, đơn giản. Khi vào biểu diễn, nhịp thay đổi liên tục theo từng động tác của lân, người trong nghề nghe là biết lân đang làm gì.
Tiếng trống thay tiếng pháo. Từ khi cấm pháo nổ năm 1995, tiếng trống lân trở thành âm thanh rộn ràng nhất của Tết Nam Bộ, thay chỗ cho tràng pháo dây treo trước cửa tiệm ngày xưa.
Kỷ luật của đoàn. Các đoàn lân võ đường có quy tắc riêng: lân không được múa tuỳ tiện trước cửa đoàn khác, hai đoàn gặp nhau phải chào theo lệ. Những quy tắc này giữ cho mùa lân Tết không thành tranh giành.
Đón đoàn lân vào nhà ngày Tết: mấy điều nên biết
Nhiều gia đình ở thành phố mời đoàn lân đến chúc Tết nhà hay tiệm. Dưới đây là mấy điều thực tế giúp buổi đón lân vui vẻ, an toàn.
- Dọn lối đi. Lân cần khoảng trống để bái và di chuyển; cất đồ dễ vỡ, chậu cây nhỏ, dây điện vướng chân.
- Báo trước với hàng xóm. Tiếng trống lân rất lớn, nhà có người già, trẻ sơ sinh, người ốm trong hẻm nên được báo để chuẩn bị.
- Cho trẻ nhỏ đứng xa một chút. Trẻ dưới ba tuổi có thể sợ tiếng trống và đầu lân; bế con đứng xa, để trẻ quen dần.
- Phong bao tuỳ tâm. Tiền thưởng cho đoàn là tuỳ gia chủ, nên thoả thuận rõ với đoàn trước nếu mời biểu diễn có hái cải cao.
- Không dùng pháo. Pháo nổ bị cấm; nếu muốn không khí rộn ràng, tiếng trống là đủ.
- Không treo cải quá cao nếu đoàn nhỏ. Hỏi đoàn về khả năng, đừng để các em nhỏ trong đoàn phải leo cao nguy hiểm chỉ vì phong bao.
Múa lân ngày Tết vui nhất khi cả phố cùng xem: trẻ con chạy theo ông Địa, người lớn đứng cửa vỗ tay, đoàn lân đi từ nhà này sang nhà khác. Đó là một trong số ít phong tục Tết còn giữ được không khí cộng đồng giữa lòng đô thị.
Nếu không mời đoàn về nhà, có thể đưa trẻ ra các phố người Hoa, các hội quán hay chợ lớn trong những ngày đầu năm để xem lân. Đứng xem từ vỉa hè, giữ khoảng cách với đầu lân và trống, là đủ để trẻ cảm được nhịp Tết của miền Nam.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao miền Nam múa lân ngày Tết còn miền Bắc múa dịp Trung thu?
Múa lân ở Nam Bộ chủ yếu theo dòng của người Hoa Quảng Đông, Phúc Kiến, gắn với Tết Nguyên đán và khai trương. Ở Bắc Bộ, múa lân, quen gọi múa sư tử, của người Việt gắn với Tết Trung thu. Hai dòng đi vào hai vùng theo con đường khác nhau, nay đã giao lưu nhiều.
Hái cải trong múa lân có ý nghĩa gì?
Hái cải, người Hoa gọi là thái thanh, là màn lân lấy bó rau treo cao kèm phong bao, nhai rồi nhả lá ra trước cửa. Tên rau xà lách trong tiếng Quảng Đông đọc gần với chữ có nghĩa sinh tài, nên đây là lời chúc làm ăn khấm khá theo quan niệm dân gian.
Ông Địa trong múa lân là ai?
Ông Địa là nhân vật đeo mặt nạ cười, bụng phệ, cầm quạt, đi trước dẫn lân và chọc cười người xem. Hình tượng này gắn với ông Địa, tức thần đất, được nhiều nhà buôn Nam Bộ thờ cùng Thần Tài. Trong múa lân, ông Địa là vai hề mang lời chúc may mắn.
Lân và sư tử khác nhau thế nào?
Lân kiểu Quảng có đầu to, có sừng, mắt chớp, thân vải nhiều màu, múa theo nhịp trống với các động tác lạy, rình, chồm. Sư tử kiểu phương Bắc Trung Hoa phủ lông xù, hay đi thành cặp, múa nhào lộn như thú thật. Người Việt hay gọi chung cả hai là múa lân.
Mời đoàn lân về nhà ngày Tết cần chuẩn bị gì?
Nên dọn lối đi, cất đồ dễ vỡ, báo trước với hàng xóm vì tiếng trống lớn, cho trẻ nhỏ đứng xa một chút. Thoả thuận trước với đoàn về tiết mục và phong bao. Không dùng pháo nổ vì đó là vi phạm pháp luật.
Múa lân ngày Tết thường kéo dài đến bao giờ?
Ở Nam Bộ và các phố người Hoa, đoàn lân thường đi chúc Tết từ mùng Một đến khoảng mùng Mười, nhiều nơi kéo đến rằm tháng Giêng, khi các tiệm khai trương lại và các hội quán làm lễ. Lịch cụ thể tuỳ từng đoàn và từng khu phố.