Đầu năm ở chùa Bà Thiên Hậu Chợ Lớn: nhang vòng, xin lộc và nếp Tết người Hoa Sài Gòn

Chùa Bà Thiên Hậu ở Chợ Lớn, tên gốc là Tuệ Thành hội quán của người Hoa gốc Quảng Đông, là một trong những nơi đi lễ đầu năm đông nhất TP.HCM: đêm giao thừa và mấy ngày Tết, người Hoa lẫn người Việt đến thắp hương, treo nhang vòng, xin lộc. Nơi đây thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị nữ thần được những người đi biển tôn kính. Đi lễ ở đây đầu năm là một nét riêng của Tết Sài Gòn.

Bài này kể gốc tích hội quán, tín ngưỡng Thiên Hậu, những tục quen thuộc đầu năm như nhang vòng và xin lộc, nếp Tết của người Hoa Chợ Lớn và những điều nên biết khi đến đây vào dịp đông người. Đây là góc văn hoá, không bàn chuyện linh ứng.

Hội quán Tuệ Thành và cộng đồng người Hoa Chợ Lớn

Người Hoa đến Nam Bộ thành nhiều đợt, lập nên những khu buôn bán sầm uất, trong đó Chợ Lớn là nơi đông đúc nhất. Họ tổ chức thành các bang theo quê gốc: Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam, Hẹ. Mỗi bang lập hội quán làm nơi thờ tự, hội họp, giúp đỡ đồng hương, lo việc học hành, tang lễ.

Tuệ Thành hội quán do người Quảng Đông dựng, thường được ghi là có từ thế kỷ XVIII, qua nhiều lần trùng tu. "Tuệ Thành" là tên gọi khác của Quảng Châu. Vì thờ Thiên Hậu làm chính, nên người Việt quen gọi là chùa Bà Thiên Hậu hoặc chùa Bà Chợ Lớn, dù về kiến trúc và chức năng đây là một hội quán chứ không phải chùa Phật giáo.

Hội quán nổi tiếng với kiến trúc kiểu Hoa Nam: mái ngói ống men xanh, trên nóc có những tượng gốm nhiều màu kể các tích truyện, cột kèo chạm khắc tinh xảo. Ngoài vai trò thờ tự, nơi đây là một di tích kiến trúc quý của thành phố, thu hút cả du khách trong và ngoài nước.

Thiên Hậu là ai

Thiên Hậu, còn gọi là Thiên Hậu Thánh Mẫu, Bà Thiên Hậu hay Ma Tổ, theo truyền thuyết là một người con gái họ Lâm ở đảo Mi Châu, vùng Phúc Kiến, sống vào khoảng thời Tống. Bà được kể là có lòng thương người, hay giúp đỡ những người đi biển gặp nạn. Sau khi mất, bà được người dân ven biển tôn thờ như vị thần che chở cho người đi biển.

Theo chân những thương nhân, ngư dân người Hoa, tín ngưỡng Thiên Hậu lan rộng khắp vùng ven biển Đông Nam Á. Ở Việt Nam, nhiều hội quán và miếu thờ Thiên Hậu có mặt ở Hội An, Chợ Lớn, Bình Dương cũ và nhiều tỉnh Nam Bộ. Với người Hoa xa quê, Bà là chỗ dựa tinh thần trong những chuyến vượt biển và trong cuộc sống nơi đất mới.

Người Việt sống cạnh cộng đồng người Hoa cũng dần đến lễ Bà, coi Bà như một vị Mẫu che chở, hoà vào tín ngưỡng thờ nữ thần vốn rất mạnh trong văn hoá Việt. Ngày vía Bà Thiên Hậu thường được tổ chức vào hai mươi ba tháng Ba âm lịch, nhưng dịp đầu năm mới là lúc hội quán đông người nhất.

Những tục quen thuộc đầu năm ở chùa Bà

Nhang vòng. Nét đặc trưng nhất là những vòng nhang lớn hình xoắn ốc treo trên trần, cháy liên tục nhiều ngày. Người đến lễ có thể cúng nhang vòng cho gia đình, kèm tấm giấy ghi tên. Khói nhang toả xuống tạo nên khung cảnh đặc biệt mà ai đến cũng nhớ.

Xin lộc. Đầu năm, nhiều người đến xin lộc như những phong bao đỏ nhỏ, giấy cầu an, vật lộc do hội quán chuẩn bị. Lộc mang ý nghĩa chúc may mắn, không nằm ở giá trị.

Thắp hương đêm giao thừa. Đêm giao thừa, dòng người kéo đến từ trước nửa đêm, đợi thời khắc chuyển năm để thắp nén hương đầu tiên. Không khí đông vui, náo nhiệt, nhiều gia đình đi cả ba thế hệ.

Xin xăm, xin keo. Như nhiều hội quán người Hoa, chùa Bà có ống xăm và đôi keo. Đầu năm nhiều người xin một quẻ cho cả năm. Đây là tục văn hoá, nên đọc với tâm thế tham khảo.

Múa lân trước hội quán. Những ngày đầu năm, các đội lân Chợ Lớn thường biểu diễn trước các hội quán, tiếng trống rộn ràng cả khu phố, là một phần không thể thiếu của Tết người Hoa.

Tín ngưỡng thờ Bà ở Nam Bộ: nơi gặp nhau của nhiều dòng chảy

Nam Bộ là vùng đất có tín ngưỡng thờ nữ thần rất đậm. Người Việt mang theo tục thờ Mẫu từ phía Bắc, gặp gỡ tín ngưỡng thờ Thiên Hậu của người Hoa, tín ngưỡng thờ nữ thần của người Chăm, người Khmer. Từ đó hình thành nhiều vị "Bà" được dân gian tôn kính: Bà Chúa Xứ ở núi Sam, Châu Đốc, tỉnh An Giang; Linh Sơn Thánh Mẫu ở núi Bà Đen, tỉnh Tây Ninh; Bà Thiên Hậu ở các hội quán; Bà Ngũ Hành ở nhiều miếu làng.

Với người dân Nam Bộ, đi lễ Bà đầu năm là nếp rất phổ biến. Người ta không phân biệt quá rạch ròi Bà nào gốc người Hoa, Bà nào gốc người Việt; điều họ tìm là một chỗ dựa tinh thần mang hình ảnh người mẹ hiền từ, che chở. Chính sự cởi mở ấy khiến chùa Bà Thiên Hậu Chợ Lớn đón cả người Việt lẫn người Hoa trong những ngày đầu năm.

Từ góc văn hoá, sự giao thoa này là một nét đặc sắc của Nam Bộ: các cộng đồng sống cạnh nhau, đi lễ nơi thờ tự của nhau, học tục của nhau mà không xung đột. Một chuyến đi lễ chùa Bà đầu năm vì thế cũng là một lần chứng kiến lịch sử chung sống của nhiều cộng đồng trên vùng đất mới.

Chợ Lớn những ngày Tết xưa

Người Sài Gòn lớn tuổi còn nhớ Chợ Lớn những ngày giáp Tết như một khu chợ khổng lồ. Các phố hàng khô, hàng bánh mứt, hàng câu đối đỏ, đèn lồng tấp nập người mua. Mùi lạp xưởng, mùi hương trầm, mùi bánh nướng quyện vào nhau. Người khắp nơi về đây mua hàng Tết vì đủ thứ và nhiều món chỉ người Hoa làm.

Đêm giao thừa ở Chợ Lớn rộn ràng hơn các khu khác. Trước khi có lệnh cấm pháo, tiếng pháo nổ khắp các con phố, xác pháo đỏ rải kín mặt đường. Người ta đổ về các hội quán thắp hương, rồi kéo nhau đi xem lân. Sáng mùng Một, các cửa hiệu dán giấy đỏ, đóng cửa nghỉ, chỉ còn tiếng trống lân vang từ phố này sang phố khác.

Ngày nay Chợ Lớn đã thay đổi nhiều, nhưng không khí Tết ở các hội quán vẫn giữ được nhiều nét xưa. Người trẻ đến đây đầu năm không chỉ để lễ mà còn để chụp ảnh, tìm hiểu văn hoá, nghe kể chuyện cũ. Đó cũng là cách một di sản sống tiếp trong đời sống thành phố.

Nhiều gia đình có lệ mang ít quà biếu khi đi chúc Tết họ hàng trong Chợ Lớn sau buổi lễ; nếu cần ý tưởng, gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy.

Nếp Tết người Hoa Chợ Lớn so với Tết người Việt

Tết người Hoa và Tết người Việt ở Sài Gòn có nhiều điểm giống, cũng có những nét riêng. Bảng dưới gom những khác biệt hay được nhắc, không phải gia đình nào cũng giống nhau.

Sống cạnh nhau qua nhiều thế hệ, hai cộng đồng đã ảnh hưởng qua lại rất nhiều. Lì xì, đèn lồng, múa lân là những thứ người Việt Nam Bộ học từ người Hoa; còn nhiều gia đình người Hoa nay cũng gói bánh tét, chưng mai vàng. Chợ Lớn ngày Tết vì thế là nơi thấy rõ nhất sự giao thoa ấy.

Đi lễ đầu năm ở chùa Bà: những điều nên biết

Đêm giao thừa và mấy ngày đầu năm, chùa Bà rất đông, có lúc người xếp hàng ra tận đường. Nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ, nên chọn những ngày sau Tết hoặc buổi sáng sớm cho đỡ chen chúc. Giữ đồ đạc cẩn thận, đi theo hướng dẫn của ban quản lý hội quán.

Khói nhang trong hội quán khá dày vào dịp Tết, người nhạy cảm với khói nên đứng ở chỗ thoáng, không ở lâu trong chính điện. Hội quán là di tích kiến trúc, tránh chạm tay vào các tượng gốm, đồ thờ cổ, tránh cài tiền lên tượng. Chụp ảnh nên hỏi trước và không dùng đèn chớp ở khu thờ.

Với người Việt không quen tục của người Hoa, cứ quan sát và làm theo người đi trước, hoặc hỏi người trong hội quán. Không cần mang lễ lớn; vài nén hương, chút lòng thành là đủ. Điều quý nhất khi đến đây đầu năm là được hoà vào không khí Tết đặc biệt của một khu phố đã có mấy trăm năm lịch sử.

Nhiều người kết hợp đi lễ chùa Bà với dạo một vòng các hội quán khác ở Chợ Lớn như Nghĩa An hội quán thờ Quan Công, Hà Chương hội quán của người Phúc Kiến. Mỗi hội quán một kiến trúc, một không khí, đi một buổi sáng đầu năm là thấy cả một bức tranh văn hoá người Hoa Sài Gòn.

Câu hỏi thường gặp

Chùa Bà Thiên Hậu Chợ Lớn có phải chùa Phật giáo không?

Không hẳn. Đây là Tuệ Thành hội quán của người Hoa gốc Quảng Đông, thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu làm chính. Người Việt quen gọi là chùa Bà, nhưng về chức năng và kiến trúc đây là một hội quán.

Thiên Hậu là vị thần nào?

Theo truyền thuyết, Thiên Hậu là một người con gái họ Lâm ở đảo Mi Châu, Phúc Kiến, có lòng thương người, hay giúp người đi biển. Sau khi mất, bà được tôn thờ như vị nữ thần che chở cho người đi biển.

Nhang vòng ở chùa Bà có ý nghĩa gì?

Nhang vòng là những vòng nhang lớn hình xoắn ốc treo trên trần, cháy nhiều ngày. Người đi lễ cúng nhang vòng như một lời cầu an cho gia đình. Đây là nét đặc trưng của các hội quán người Hoa.

Đi chùa Bà đầu năm lúc nào đỡ đông?

Đêm giao thừa và mùng Một, mùng Hai thường rất đông. Nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ, nên chọn buổi sáng sớm những ngày sau Tết để thong thả hơn.

Ngày vía Bà Thiên Hậu là ngày nào?

Ngày vía Bà Thiên Hậu thường được tổ chức vào ngày hai mươi ba tháng Ba âm lịch. Tuy vậy, dịp đầu năm mới là lúc hội quán đón đông người đến lễ nhất.

Người Việt đến chùa Bà có cần làm theo nghi thức người Hoa không?

Không bắt buộc. Bạn có thể quan sát người đi trước hoặc hỏi người trong hội quán. Vài nén hương và thái độ tôn trọng là đủ; không cần mang lễ lớn.