Nhiều đồ Tết xưa nay đã vắng hoặc chỉ còn trong ký ức: cuốn lịch bloc xé mỗi ngày mua về dịp cuối năm, tấm thiệp chúc Tết gửi qua bưu điện, dây pháo đỏ treo trước hiên, ngọn đèn dầu đêm giao thừa, bộ mâm đồng được đánh bóng bằng tro bếp. Mỗi món gắn với một nếp sống, và khi nếp sống đổi thì đồ vật cũng lui dần.
Bài này đi qua từng món, kể chúng từng được dùng thế nào trong dịp Tết, vì sao vắng đi, và nay còn gặp ở đâu. Phần cuối gợi ý cách giữ một vài món làm kỷ vật gia đình. Bài không nhằm khuyên quay lại dùng đồ cũ, chỉ để hiểu vì sao chúng từng có mặt trong Tết của ông bà, cha mẹ.
Lịch bloc và lịch treo tường: món đồ báo năm mới
Lịch bloc là gì. Đó là cuốn lịch gồm 365 tờ đóng thành khối, gắn trên một tấm bìa cứng treo tường, mỗi ngày xé một tờ. Mỗi tờ có ngày dương lịch số to, ngày âm lịch, có khi kèm câu danh ngôn, mẩu kiến thức hay tiết khí.
Vì sao gắn với Tết. Lịch năm mới thường được mua vào tháng Chạp, treo lên đúng dịp Tết, thay cho tấm bìa năm cũ. Lịch cũng là món quà biếu phổ biến của cơ quan, cửa hàng gửi khách cuối năm.
Niềm vui xé lịch. Trẻ con tranh nhau xé tờ lịch mỗi sáng, người lớn đọc mẩu chữ in phía sau. Tờ lịch xé ra có khi được dùng gói quà vặt, gấp thuyền, lót đồ.
Lịch tờ và lịch tranh. Bên cạnh lịch bloc còn có lịch tờ in cả năm trên một trang lớn và lịch treo tường mười hai tờ in tranh, ảnh phong cảnh. Nhiều nhà giữ lại những tờ lịch tranh đẹp để dán tường, bọc sách vở cho con sau khi hết năm.
Nay còn không. Lịch bloc vẫn được in và bán mỗi năm, nhưng ít nhà dùng hơn vì điện thoại đã có lịch âm dương. Nhiều người vẫn giữ thói quen treo một cuốn ở bếp hay phòng khách, xem như một chút nếp cũ.
Thiệp chúc Tết và phong bao giấy điều
Thiệp chúc Tết bằng giấy từng là cách gửi lời chúc phổ biến nhất. Thiệp in hình hoa đào, hoa mai, chim én, phong cảnh, được bày bán ở hiệu sách, bưu điện, sạp báo vào tháng Chạp. Học trò gửi thiệp cho thầy cô, bạn bè gửi nhau, người đi xa gửi về nhà. Một số người còn tự vẽ thiệp. Thiệp nhận được thường được dựng trên tủ, trên bàn suốt mấy ngày Tết như một thứ trang trí.
Phong bao mừng tuổi xưa nhiều khi được gói bằng giấy hồng điều, loại giấy đỏ mỏng dùng viết câu đối. Người lớn tự gấp phong bao, cho vào đó tờ tiền mới. Về sau, phong bao in sẵn hình hoa, chữ chúc phổ biến hơn, rồi đến những mẫu bao lì xì in đủ kiểu như hôm nay.
Cả thiệp giấy và phong bao tự gấp đều vắng đi vì tin nhắn, mạng xã hội và hàng in sẵn tiện hơn. Nhưng chính vì hiếm, một tấm thiệp viết tay hay phong bao tự gấp ngày nay lại được người nhận nhớ lâu. Chuyện mừng tuổi và ý nghĩa của nó được bàn kỹ ở danh mục ngày mùng Một của trang.
Nếu nhà bạn còn giữ một xấp thiệp cũ, hãy lật mặt sau đọc thử: nét chữ của người gửi, lời chúc ngắn gọn, con tem và dấu bưu điện. Mỗi tấm là một lát cắt nhỏ về cách người ta viết, cách người ta quan tâm nhau ở một thời chưa có tin nhắn. Đọc to vài tấm cho con cháu nghe trong ngày Tết cũng là một cách kể chuyện gia đình.
Pháo dây, pháo tép và tiếng nổ của những đêm giao thừa xưa
Trước khi bị cấm, pháo là thứ không thể thiếu của Tết Việt. Pháo được cuộn thành dây dài bằng giấy đỏ, treo trước hiên hoặc trên cây nêu, đốt vào lúc giao thừa, sáng mùng Một và khi mở hàng. Có pháo tép nhỏ, pháo đùng to, pháo dây dài nổ liên hồi. Xác pháo đỏ rải khắp sân, ngõ, được nhiều nhà để nguyên mấy ngày, theo quan niệm dân gian là để giữ không khí vui.
Pháo cũng gây ra không ít tai nạn, thương tích và hoả hoạn mỗi dịp Tết. Năm 1994, Chính phủ ban hành chỉ thị cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ, có hiệu lực từ đầu năm 1995. Sau đó, các quy định về pháo tiếp tục được ban hành, cho phép bắn pháo hoa ở những điểm và thời điểm được tổ chức theo quy định, và một số loại pháo hoa không gây tiếng nổ được dùng trong những trường hợp nhất định.
Ngày nay, nhắc đến pháo là nhắc đến một ký ức âm thanh: tiếng pháo nổ ran đêm giao thừa, mùi thuốc pháo, màu xác pháo đỏ. Nhiều người lớn tuổi nhớ cảm giác ấy nhưng cũng hiểu vì sao lệnh cấm là cần thiết. Pháo dây bằng giấy hoặc vải, không có thuốc nổ, nay được dùng như đồ trang trí Tết khá phổ biến.
Một số đồ Tết xưa khác: dùng thế nào và nay còn gặp ở đâu
Ngoài lịch, thiệp và pháo, còn nhiều đồ vật gắn với Tết xưa đã ít dần trong đời sống hằng ngày. Bảng dưới gom một số món hay được nhắc.
| Đồ vật | Dùng vào dịp Tết thế nào | Nay còn gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Đèn dầu, đèn bão | Thắp sáng đêm giao thừa ở nông thôn khi chưa có điện, treo ở bàn thờ, ngoài hiên | Nhà sưu tầm, quán cà phê hoài cổ, một số vùng sâu xa |
| Mâm đồng, nồi đồng | Bày cỗ, luộc bánh chưng; đánh bóng bằng tro bếp, khế chua trước Tết | Một số gia đình còn giữ làm đồ thờ hoặc đồ gia bảo |
| Ống heo đất | Trẻ con bỏ tiền dành dụm cả năm, đập ra dịp cuối năm để mua quà Tết | Vẫn bán ở chợ quê, làng gốm, nhưng ít trẻ dùng |
| Tranh dán vách | Thay tranh mới mỗi Tết, dán lên vách đất, vách gỗ | Làng tranh, cửa hàng đồ lưu niệm |
| Bếp củi, bếp than tổ ong | Luộc bánh chưng, nấu cỗ Tết | Vẫn còn ở nông thôn, ít dần ở thành phố |
| Tivi đen trắng, đài bán dẫn | Cả xóm tụ lại xem chương trình đêm giao thừa | Đồ sưu tầm, góc trưng bày hoài cổ |
Mỗi món trong bảng là dấu vết của một điều kiện sống: chưa có điện lưới, đồ dùng phải bền, hàng hoá ít, tiền bạc hiếm. Khi điều kiện đổi, chúng lui về các bảo tàng, các nhà sưu tầm hay chỉ còn trong lời kể. Chuyện tranh Tết được bàn kỹ ở danh mục chợ Tết, tranh Tết của trang.
Đồ Tết của trẻ con xưa: ống heo đất, đèn ông sao và tiền mới
Trẻ con ngày xưa có những món đồ Tết của riêng mình. Ống heo đất, tức con lợn đất có khe bỏ tiền, được mua ở chợ phiên hoặc làng gốm, nuôi suốt năm bằng những đồng xu, tờ tiền lẻ được cho. Gần Tết, nhiều đứa trẻ đập ống heo để lấy tiền mua quà, mua pháo, mua đồ chơi. Tiếng vỡ của con lợn đất và đống tiền lẻ đổ ra là ký ức vui của nhiều người.
Đồ chơi Tết thường làm bằng đất nung, giấy, tre: con giống bằng bột màu, kèn giấy, chong chóng, đèn ông sao bằng nan tre dán giấy bóng kính. Phần lớn được bán ở chợ phiên cuối năm hoặc các phố hàng như Hàng Mã ở Hà Nội. Chúng rẻ, dễ hỏng, nhưng đứa trẻ nào có được một món cũng giữ gìn suốt mấy ngày Tết.
Tiền mừng tuổi xưa thường là tờ tiền mới, phẳng phiu, người lớn phải đi đổi ở ngân hàng hoặc nhờ người quen từ trước Tết. Trẻ con nhận tiền mừng tuổi nhiều khi phải đưa lại cho mẹ giữ hộ, chỉ giữ một ít mua quà. Câu chuyện "mẹ giữ hộ tiền mừng tuổi" vẫn là chuyện cười quen thuộc giữa các thế hệ đến hôm nay.
Đánh bóng đồ đồng trước Tết: một nghi thức của tháng Chạp
Trong nhiều gia đình miền Bắc xưa, đồ đồng trên bàn thờ như lư hương, đỉnh, chân nến, hạc, mâm bồng được đánh bóng mỗi dịp cuối năm. Việc này thường diễn ra khoảng hai mươi tháng Chạp trở đi, do đàn ông trong nhà làm. Đồ đồng được hạ xuống, rửa, rồi chà bằng tro bếp mịn, bằng quả khế chua, có nhà dùng giấm hay chanh, cho đến khi mặt đồng sáng vàng.
Lý do thực tế là đồng để lâu bị xỉn, oxy hoá thành lớp đen hoặc xanh; chất chua trong khế, chanh giúp tẩy lớp ấy. Lý do tinh thần là bàn thờ sạch đẹp trước khi mời ông bà về ăn Tết. Với trẻ con được giao việc phụ giúp, buổi chiều ngồi chà đồ đồng cùng ông, cùng bố là một kỷ niệm khó quên.
Ngày nay có nhiều loại nước đánh bóng đồ đồng bán sẵn, nhiều nhà dùng đồ thờ bằng sứ, gỗ thay cho đồng. Việc lau dọn bàn thờ cuối năm vẫn còn, nhưng buổi chiều đánh đồng giữa sân đã vắng. Chuyện dọn bàn thờ theo nếp nghi lễ được bàn ở trang chuyên về lễ cúng.
Giữ đồ Tết xưa làm kỷ vật gia đình
Nếu trong nhà còn một cuốn lịch cũ, một xấp thiệp chúc Tết, một chiếc đèn dầu hay một mâm đồng của ông bà, bạn có thể giữ lại như kỷ vật. Giấy nên cất trong hộp kín, nơi khô ráo, tránh ánh nắng; đồ đồng lau khô, cất trong túi vải; đèn dầu đổ hết dầu trước khi cất để tránh cháy và mùi. Ghi chú nhỏ bên trong hộp: món này của ai, dùng từ năm nào, có câu chuyện gì.
Một góc nhỏ trong nhà, bày vài món đồ Tết xưa vào dịp cuối năm, có thể trở thành điểm khởi đầu cho những câu chuyện gia đình. Trẻ con thấy chiếc đèn dầu sẽ hỏi, và đó là lúc ông bà kể về những đêm giao thừa không có điện.
Nếu muốn tặng người lớn tuổi một món quà gợi nhớ Tết xưa, một bộ ấm chén, một món đồ đồng nhỏ, một cuốn lịch treo tường đẹp là những lựa chọn hợp. Gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy nếu bạn cần thêm ý tưởng. Món quà ý nghĩa nhất vẫn là thời gian ngồi nghe ông bà kể chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Lịch bloc còn được bán không?
Vẫn còn. Lịch bloc được in và bán mỗi năm ở hiệu sách, chợ, cửa hàng văn phòng phẩm, nhất là vào tháng Chạp. Một số cơ quan, doanh nghiệp vẫn in lịch bloc làm quà Tết. Tuy vậy số gia đình dùng đã ít hơn trước nhiều.
Pháo nổ bị cấm từ năm nào?
Chỉ thị cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ được ban hành năm 1994, có hiệu lực từ đầu năm 1995. Sau đó các quy định về pháo tiếp tục được cập nhật, cho phép bắn pháo hoa theo quy định ở những điểm và thời điểm được tổ chức. Bạn nên kiểm quy định hiện hành trước khi dùng bất kỳ loại pháo hoa nào.
Vì sao ngày xưa đánh bóng đồ đồng bằng khế?
Khế chua chứa axit hữu cơ giúp tẩy lớp oxy hoá làm đồng xỉn màu. Tro bếp mịn đóng vai trò chất mài nhẹ. Đây là cách làm dân gian dùng nguyên liệu sẵn có, trước khi có các loại nước đánh bóng bán sẵn như hôm nay.
Phong bao giấy điều là gì?
Đó là phong bao mừng tuổi tự gấp bằng giấy hồng điều, loại giấy đỏ mỏng thường dùng để viết câu đối. Người lớn gấp phong bao, bỏ tờ tiền mới vào để mừng tuổi trẻ con ngày Tết. Về sau phong bao in sẵn dần thay thế.
Giữ thiệp chúc Tết cũ thế nào để không hỏng?
Nên cất thiệp trong hộp giấy hoặc phong bì không axit, đặt nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp và độ ẩm cao. Không dán băng keo lên thiệp. Có thể chụp ảnh hoặc quét lại để lưu bản số phòng khi bản giấy hư.
Có nên dùng lại đèn dầu ngày Tết cho có không khí xưa?
Nếu dùng, hãy đặt đèn ở nơi vững, xa rèm, vải và đồ dễ cháy, không để trẻ con nghịch, và tắt trước khi đi ngủ. Nhiều gia đình chọn đèn điện kiểu dáng đèn dầu để có không khí hoài cổ mà an toàn hơn.