Muốn kể chuyện Tết xưa cho con cháu mà trẻ chịu nghe, hãy lấy chuyện từ chính gia đình mình, kể ngắn và vừa với tuổi, gắn câu chuyện với một việc làm cùng nhau như gói bánh, xem ảnh cũ, đi chợ Tết, và tránh biến nó thành bài giảng "ngày xưa khổ lắm". Trẻ nhớ câu chuyện khi có hình ảnh, mùi vị và người thân cụ thể ở trong đó.
Bài này gợi ý cách chọn chuyện, cách kể theo từng độ tuổi, những việc làm cùng giúp câu chuyện sống, và cách để ông bà trở thành người kể chính. Các tình huống trong bài là ví dụ giả định. Nhà bạn có nếp riêng, có câu chuyện riêng; đó chính là chất liệu quý nhất, quý hơn mọi cuốn sách viết về Tết.
Vì sao nên kể chuyện Tết xưa cho trẻ
Trẻ con hôm nay lớn lên giữa một cái Tết khác hẳn: hàng hoá đầy đủ, bánh chưng có thể mua sẵn, lời chúc gửi qua tin nhắn, cả nhà nhiều khi đi du lịch thay vì ở nhà. Không có gì sai trong những thay đổi ấy. Nhưng nếu không ai kể, trẻ sẽ không biết vì sao nhà mình vẫn thắp hương chiều ba mươi, vì sao bà nhất định phải gói bánh, vì sao ông dậy sớm mùng Một.
Kể chuyện Tết xưa giúp trẻ hiểu nếp nhà có gốc rễ. Mỗi việc làm ngày Tết đều có một câu chuyện phía sau: chuyện tiết kiệm cả năm để có Tết, chuyện cả xóm luộc chung nồi bánh, chuyện ông đạp xe chở cành đào. Khi biết chuyện, trẻ làm theo nếp nhà một cách tự nhiên, không thấy đó là thủ tục bắt buộc.
Kể chuyện cũng là cách nối các thế hệ. Ông bà có dịp được lắng nghe, được kể về tuổi trẻ của mình; cha mẹ hiểu thêm về chính cha mẹ mình; trẻ con thấy người lớn trong nhà cũng từng là đứa trẻ háo hức chờ Tết. Sự gắn bó ấy còn lại lâu hơn bất kỳ món quà Tết nào.
Với gia đình sống ở nước ngoài hoặc ở thành phố xa quê, kể chuyện Tết xưa còn là cách giữ tiếng Việt và nguồn cội cho con. Một đứa trẻ biết chuyện ông đạp xe chở cành đào, chuyện bà gói bánh trong đêm sẽ có thêm một sợi dây buộc mình với quê hương của cha mẹ, dù sau này sống ở đâu.
Chọn chuyện gì để kể: kho chuyện Tết có sẵn trong nhà
Không cần chuyện lớn. Những chuyện nhỏ, cụ thể, có người thật trong nhà là những chuyện trẻ nhớ lâu nhất. Một số gợi ý để bạn lục lại kho chuyện của gia đình:
- Chuyện bộ quần áo Tết đầu tiên của bố hoặc mẹ: ai may, màu gì, mặc đi đâu.
- Chuyện nồi bánh chưng: ai gói khéo nhất nhà, có năm nào bánh bị sống, bị vỡ không.
- Chuyện tiền mừng tuổi: được mừng bao nhiêu, mua gì, có bị mẹ giữ hộ không.
- Chuyện đêm giao thừa: tiếng pháo ngày xưa, đi lễ, thức đến khuya để chờ.
- Chuyện về quê hoặc đi chúc Tết họ hàng bằng xe đạp, bằng ghe, bằng tàu.
- Chuyện một món ăn Tết bà hay làm mà giờ ít ai làm.
- Chuyện một năm Tết đặc biệt: năm nhà chuyển chỗ ở, năm có em bé mới, năm có người đi xa.
- Chuyện những món đồ Tết xưa: lịch bloc, thiệp chúc Tết, đèn dầu, ống heo đất.
Chuyện không cần hoàn hảo hay có kết thúc ý nghĩa. Trẻ thích những chi tiết lạ, buồn cười, như bánh chưng bị vỡ phải ăn trước, hay bố bị lạc ở chợ hoa. Những chuyện nhỏ như vậy mở đường cho câu hỏi, và câu hỏi của trẻ là dấu hiệu chuyện đã chạm được.
Kể chuyện Tết xưa theo từng độ tuổi
Cùng một chuyện, cách kể cho trẻ ba tuổi và cho cậu thiếu niên mười lăm tuổi phải khác nhau. Bảng dưới là gợi ý chung, bạn điều chỉnh theo tính cách của con.
| Độ tuổi | Kể thế nào | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Mầm non (3–5 tuổi) | Rất ngắn, nhiều hình ảnh, âm thanh, cho con chạm vào đồ vật thật | Cầm lá dong cho con ngửi, kể: hồi mẹ bằng con, mẹ được bà gói cho cái bánh tí hon |
| Tiểu học (6–10 tuổi) | Kể thành câu chuyện có nhân vật, có tình huống, để con hỏi | Chuyện ông đạp xe chở cành đào, cành to quá phải đi bộ dắt xe về |
| Trung học cơ sở (11–14 tuổi) | Kể kèm bối cảnh: vì sao ngày xưa như vậy, so sánh với hôm nay | Vì sao ngày xưa phải xếp hàng mua hàng Tết, nhà mình đã xoay xở ra sao |
| Tuổi mới lớn (15 tuổi trở lên) | Mời con hỏi chuyện ông bà, ghi âm, viết lại, coi con như người cùng giữ ký ức | Giao con làm một cuốn sổ nhỏ ghi chuyện Tết của ông bà, kèm ảnh cũ |
Không cần kể hết trong một lần. Mỗi Tết kể một hai chuyện, năm sau kể lại với chi tiết mới, con lớn thêm thì hỏi sâu thêm. Câu chuyện Tết của gia đình lớn lên cùng đứa trẻ, đó là điều tự nhiên và đáng quý.
Kể Tết xưa bằng giác quan: mùi, vị, âm thanh và đồ vật
Trẻ con nhớ bằng giác quan nhiều hơn bằng lời. Một câu chuyện Tết xưa sẽ sống động hơn hẳn khi đi kèm một mùi hương, một vị, một âm thanh. Mùi lá dong luộc, mùi nước lá mùi đun chiều ba mươi, mùi nhang trầm, mùi vôi mới quét là những thứ ông bà hay nhắc khi kể về Tết. Nếu có thể, cho con ngửi thật những mùi ấy trong lúc nghe chuyện, chẳng hạn rửa lá dong cùng con hay đun một nồi nước lá mùi nhỏ chiều cuối năm.
Vị cũng vậy. Một miếng mứt gừng cay, một miếng thịt đông, một lát bánh chưng nướng cháy cạnh vào sáng mùng Bốn, một chén chè kho: mỗi món đều có thể mở ra một câu chuyện. Trẻ ăn xong sẽ hỏi món này ngày xưa làm thế nào, và đó là lúc người lớn kể. Câu chuyện đi theo vị giác thường được nhớ rất lâu.
Âm thanh khó tái hiện hơn, nhưng vẫn có cách. Người lớn có thể tả lại tiếng chày giã giò, tiếng pháo nổ ran đêm giao thừa trước năm 1995, tiếng trống múa lân ngoài ngõ. Đồ vật cũ như chiếc đèn dầu, cuốn lịch bloc, xấp thiệp chúc Tết, con lợn đất cũng là chỗ bắt đầu tốt, vì trẻ tò mò với những thứ chưa từng thấy. Đặt một món đồ cũ lên bàn và chờ con hỏi thường hiệu quả hơn bất cứ lời mở đầu nào.
Biến câu chuyện thành việc làm cùng nhau
Trẻ nhớ những gì tự tay làm lâu hơn những gì chỉ nghe. Một số việc có thể làm cùng con vào dịp Tết, mỗi việc gắn với một câu chuyện:
- Gói vài cái bánh chưng nhỏ cùng con, vừa gói vừa kể chuyện nồi bánh ngày xưa của nhà mình.
- Mở album ảnh cũ, cùng con tìm ảnh bố mẹ, ông bà chụp ngày Tết, đoán năm và kể chuyện đằng sau.
- Dắt con đi một phiên chợ Tết hoặc chợ hoa, chỉ cho con những thứ ngày xưa nhà mình hay mua.
- Cùng con lau dọn một góc nhà, kể chuyện ông bà đánh bóng đồ đồng, quét vôi ngày xưa.
- Nấu cùng con một món Tết cũ của bà, dù đơn giản như mứt gừng hay dưa hành.
- Để con tự gấp một phong bao mừng tuổi và tặng ông bà một lời chúc tự nghĩ.
Không cần làm hết. Chọn một hai việc hợp với điều kiện nhà mình là đủ. Quan trọng là việc làm có câu chuyện đi kèm, để trẻ hiểu mình đang tiếp nối một nếp nhà chứ không chỉ làm cho vui.
Kể trung thực và tránh biến chuyện kể thành bài giảng
Kể cả cái vui lẫn cái khó. Ngày xưa có những cái Tết thiếu thốn thật, nhưng cũng có rất nhiều niềm vui. Kể một chiều, chỉ khổ hoặc chỉ đẹp, đều làm câu chuyện kém thật. Trẻ cảm nhận được khi người lớn kể thật lòng.
Tránh câu "ngày xưa bố mẹ khổ hơn con nhiều". Câu ấy dễ biến chuyện kể thành lời trách, làm trẻ thấy có lỗi vì được sống đủ đầy. Cứ kể, rồi để trẻ tự rút ra điều mình hiểu từ câu chuyện.
Không so sánh con với người khác. Đừng dùng chuyện Tết xưa để so sánh con với anh chị em họ hay với chính bố mẹ hồi nhỏ. Chuyện kể là để gần nhau, không phải để đánh giá.
Tôn trọng sự khác biệt của Tết hôm nay. Tết của con có thể là đi du lịch, gọi video với ông bà ở xa, ăn món mới. Kể Tết xưa không có nghĩa Tết nay kém hơn; hai cái Tết có thể sống cạnh nhau trong một gia đình.
Nghe lại con kể. Sau vài lần nghe, hãy mời con kể lại câu chuyện bằng lời của mình, hoặc vẽ lại một cảnh. Cách con kể lại cho người lớn biết con nhớ chi tiết nào, hiểu điều gì, và câu chuyện nào nên kể tiếp vào năm sau.
Để ông bà làm người kể chính
Người kể Tết xưa hay nhất thường là ông bà, vì họ đã sống những cái Tết ấy. Vai trò của cha mẹ là tạo dịp: một buổi chiều rảnh trong mấy ngày Tết, một câu hỏi mở đầu, một cuốn album ảnh đặt sẵn trên bàn. Nhiều ông bà sẵn sàng kể nếu được hỏi đúng lúc, đúng cách, không vội.
Nếu con đủ lớn, có thể giao cho con việc phỏng vấn ông bà, ghi âm bằng điện thoại, rồi viết lại thành vài trang. Việc này vừa giữ được ký ức vừa giúp con có trách nhiệm với câu chuyện của gia đình. Bản ghi âm giọng ông bà kể chuyện Tết, nhiều năm sau, có thể là kỷ vật quý nhất trong nhà.
Một vài câu hỏi mở dễ bắt đầu: Tết hồi ông bà còn nhỏ thì việc gì vui nhất? Món gì ông bà mong nhất? Có năm nào ông bà không ăn Tết ở nhà không? Ông bà học gói bánh từ ai? Những câu hỏi cụ thể như vậy giúp người lớn tuổi nhớ lại chi tiết, thay vì chỉ trả lời chung chung là ngày xưa vui lắm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu kể chuyện Tết xưa?
Có thể bắt đầu từ khi trẻ khoảng ba tuổi, với những câu chuyện rất ngắn gắn với đồ vật thật như lá dong, cành đào, phong bao. Lớn hơn, câu chuyện dài và có bối cảnh hơn. Quan trọng là kể đều đặn mỗi Tết, không cần kể nhiều một lúc.
Nhà không có ông bà ở gần thì kể chuyện thế nào?
Cha mẹ có thể tự kể chuyện Tết thời mình còn nhỏ, gọi video để ông bà kể qua màn hình, hoặc dùng ảnh cũ, thư cũ làm điểm tựa. Ghi âm lời ông bà kể khi có dịp gặp cũng giúp giữ lại để nghe sau.
Trẻ không hứng thú nghe chuyện ngày xưa thì làm sao?
Đừng ép. Hãy bắt đầu bằng một việc làm cùng như gói bánh, xem ảnh, đi chợ hoa, rồi kể chuyện xen vào lúc trẻ đang vui. Chuyện có chi tiết buồn cười, lạ lẫm thường thu hút trẻ hơn chuyện mang tính bài học.
Có nên kể về những chuyện khó khăn, thiếu thốn ngày xưa?
Có, nếu kể trung thực và vừa sức với tuổi của trẻ. Nên kể cả cách gia đình đã xoay xở, giúp nhau như thế nào, thay vì chỉ nhấn vào cái khổ. Tránh dùng chuyện ấy để trách trẻ hôm nay sống sung sướng.
Làm sao lưu giữ những câu chuyện Tết của gia đình?
Bạn có thể ghi âm, quay video ông bà kể chuyện, viết lại thành một cuốn sổ nhỏ kèm ảnh cũ, hoặc lưu thành một thư mục trên máy tính có ghi chú rõ ngày tháng, người kể. Mỗi năm thêm một vài câu chuyện mới.
Kể chuyện Tết xưa có cần đúng chính xác lịch sử không?
Chuyện gia đình là ký ức, nên có thể có chi tiết nhớ chưa đúng hẳn. Khi kể những sự kiện chung như thời bao cấp, lệnh cấm pháo, hãy nói đúng những gì đã biết chắc. Nếu không chắc, cứ nói thật là ông bà nhớ như vậy.