Người Công giáo Việt Nam đón Tết Nguyên đán như mọi gia đình Việt, với thêm những nghi lễ riêng: thánh lễ đêm giao thừa, thánh lễ ba ngày đầu năm với ba ý nguyện khác nhau, và tục hái lộc đầu xuân ở nhà thờ. Mùng Một cầu bình an năm mới, mùng Hai kính nhớ ông bà tổ tiên, mùng Ba cầu cho công ăn việc làm. Đây là một ví dụ đẹp về cách một tôn giáo hoà vào văn hoá Tết của người Việt.
Bài này kể nếp Tết của người Công giáo Việt từ góc văn hoá: thánh lễ giao thừa, ý nghĩa ba ngày Tết trong lịch phụng vụ, tục hái lộc, chuyện tưởng nhớ tổ tiên, và không khí Tết ở các xứ đạo. Phần giáo lý xin để các linh mục giải thích.
Tết Nguyên đán trong đời sống người Công giáo Việt
Công giáo đến Việt Nam từ khoảng thế kỷ XVI, XVII, và qua nhiều thế kỷ đã có một cộng đồng tín hữu đông đảo, tập trung ở nhiều giáo phận từ Bắc vào Nam. Người Công giáo Việt vẫn là người Việt: họ ăn Tết Nguyên đán, gói bánh chưng, bánh tét, sắm áo mới, đi chúc Tết họ hàng, mừng tuổi con cháu. Điểm khác là những nghi lễ tôn giáo đi kèm.
Thay vì đi chùa, đi đền đầu năm, người Công giáo đi nhà thờ dự thánh lễ. Nhà thờ ngày Tết được trang trí với hoa mai, hoa đào, câu đối, đèn lồng, nhiều nơi dựng cây nêu, tạo nên một không gian vừa mang màu sắc Công giáo vừa đậm chất Tết Việt. Đây là kết quả của một quá trình hội nhập văn hoá kéo dài nhiều thập kỷ.
Ở những làng toàn tòng, tức cả làng theo Công giáo, như nhiều xứ đạo ở Ninh Bình, Hưng Yên, Nghệ An, Đồng Nai, không khí Tết gắn chặt với nhà thờ. Tiếng chuông nhà thờ báo giờ giao thừa, cả xứ đạo kéo nhau đi lễ, sau lễ chúc Tết nhau ngay ở sân nhà thờ. Nhà thờ trở thành trung tâm sinh hoạt Tết của cả cộng đồng, giống như vai trò của ngôi đình trong làng truyền thống.
Thánh lễ đêm giao thừa
Đêm ba mươi Tết, nhiều nhà thờ cử hành thánh lễ giao thừa, thường bắt đầu trước nửa đêm để kết thúc đúng lúc chuyển sang năm mới. Đây là thánh lễ cầu cho năm mới bình an, tạ ơn những gì đã nhận được trong năm cũ. Tín hữu mặc áo mới, cả gia đình cùng đi, nhà thờ đông kín người.
Không khí thánh lễ giao thừa thường trang trọng mà ấm áp. Ca đoàn hát những bài thánh ca mùa xuân, có nơi kết hợp với nhạc cụ dân tộc. Sau thánh lễ, nhiều nhà thờ có phần chúc Tết của linh mục chánh xứ, phát lộc xuân, và người ta chúc Tết nhau trước khi về nhà.
Với nhiều gia đình Công giáo, đi lễ giao thừa là cách xuất hành đầu năm. Họ bước ra khỏi nhà lần đầu trong năm mới để đến nhà thờ, rồi trở về nhà. Ở những làng Công giáo, tiếng chuông nhà thờ ngân lên lúc giao thừa là âm thanh Tết quen thuộc nhất trong ký ức của nhiều người.
Cũng có nhiều gia đình vẫn giữ lễ giao thừa tại nhà trước bàn thờ tổ tiên, sau đó mới đi lễ nhà thờ. Hai nghi thức không mâu thuẫn, phản ánh cách người Công giáo Việt giữ cả đức tin lẫn nếp nhà. Trong những gia đình có cả người theo đạo và người không theo đạo, đêm giao thừa có khi là lúc cả nhà cùng đứng trước bàn thờ ông bà, rồi mỗi người đi lễ theo niềm tin của mình.
Ba ngày Tết trong lịch phụng vụ của Công giáo Việt Nam
Giáo hội Công giáo tại Việt Nam dành ba ngày đầu năm cho ba ý nguyện khác nhau. Bảng dưới tóm tắt theo cách được biết rộng rãi.
| Ngày | Ý nguyện | Ý nghĩa văn hoá |
|---|---|---|
| Mùng Một | Cầu bình an cho năm mới | Mở đầu năm bằng lời cầu chung cho gia đình, xứ đạo, đất nước |
| Mùng Hai | Kính nhớ ông bà tổ tiên và các bậc sinh thành | Gặp gỡ trực tiếp đạo hiếu, nét cốt lõi của văn hoá Việt |
| Mùng Ba | Thánh hoá công ăn việc làm | Cầu cho công việc, mùa màng, buôn bán năm mới được thuận lợi |
Cách sắp xếp này cho thấy rõ sự hội nhập văn hoá: ba ý nguyện ứng với ba mối quan tâm lớn nhất của người Việt ngày Tết là bình an, tổ tiên và làm ăn. Ngày mùng Hai kính nhớ ông bà đặc biệt có ý nghĩa, vì nó đặt việc tưởng nhớ tổ tiên vào ngay trong nghi lễ chính thức.
Chuyện tưởng nhớ tổ tiên
Thờ cúng tổ tiên là nét cốt lõi của văn hoá Việt, và trong lịch sử từng có những tranh luận về việc người Công giáo có được tham gia các nghi thức này hay không. Từ khoảng giữa thập niên 1960, Giáo hội tại Việt Nam có những hướng dẫn cho phép tín hữu bày tỏ lòng hiếu kính với tổ tiên theo những hình thức văn hoá như đặt bàn thờ tổ tiên, thắp hương, cúi đầu trước di ảnh.
Nhờ vậy, nhiều gia đình Công giáo hiện nay có bàn thờ ông bà trong nhà, bên cạnh bàn thờ Chúa. Ngày Tết, họ thắp hương, dâng hoa trái lên bàn thờ ông bà, con cháu chúc Tết ông bà còn sống, đi viếng mộ người đã khuất. Ngày mùng Hai Tết, thánh lễ kính nhớ tổ tiên là dịp cả xứ đạo cùng cầu nguyện cho ông bà của mình.
Đây là một ví dụ hiếm thấy về cách một tôn giáo du nhập và một truyền thống bản địa tìm được tiếng nói chung. Với người Công giáo Việt, giữ đạo và giữ hiếu không phải hai việc tách biệt. Câu chuyện này cho thấy văn hoá Tết Việt đủ rộng để chứa đựng nhiều niềm tin khác nhau.
Tục hái lộc đầu xuân ở nhà thờ
Lộc là một câu trích Tin Mừng. Sau thánh lễ đầu năm, nhiều nhà thờ chuẩn bị những tờ giấy nhỏ, mỗi tờ in một câu trích từ sách Tin Mừng hoặc một lời khuyên sống tốt, treo lên cây hoặc đặt trong giỏ. Tín hữu đến lấy một tờ, gọi là hái lộc xuân.
Ý nghĩa: một lời nhắn cho năm mới. Câu trích hái được được coi như một lời nhắn nhủ, một định hướng để suy ngẫm và sống theo trong năm mới. Nhiều người giữ tờ lộc trong ví, dán ở bàn làm việc, đọc lại khi cần.
Khác với tục hái lộc cành cây. Tục hái lộc của người Công giáo mượn tên và tinh thần của tục hái lộc dân gian, nhưng thay cành cây bằng lời nhắn. Đây là một cách hội nhập văn hoá rất tinh tế.
Trẻ con và người lớn đều thích. Với trẻ con, hái lộc là một hoạt động vui đầu năm. Với người lớn, đó là dịp suy ngẫm. Có gia đình mỗi người hái một tờ, về nhà đọc cho nhau nghe trong bữa cơm đầu năm.
Nhà thờ mang dáng đình làng: hội nhập văn hoá qua kiến trúc
Sự hội nhập giữa Công giáo và văn hoá Việt không chỉ thể hiện trong nghi lễ ngày Tết mà còn hiện rõ trong kiến trúc. Ví dụ nổi tiếng nhất là quần thể nhà thờ đá Phát Diệm ở Ninh Bình, xây dựng cuối thế kỷ XIX, mang dáng dấp đình chùa Việt với mái cong, cột gỗ lim, đá chạm khắc hoa văn dân tộc. Người đến thăm dễ có cảm giác đứng trước một ngôi đình lớn hơn là một nhà thờ phương Tây.
Ở nhiều xứ đạo Bắc Bộ, nhà thờ cũ được dựng theo lối nhà gỗ truyền thống, có tam quan, gác chuông như cổng chùa. Bên trong, câu đối chữ Hán hoặc chữ Quốc ngữ được treo hai bên, hoành phi ở trên cao, đúng như cách trang trí một nơi thờ tự Việt. Những chi tiết ấy làm nhà thờ trở nên gần gũi với người dân trong làng.
Ngày Tết, sự hội nhập này càng rõ: cây nêu dựng trước sân nhà thờ, hoa đào, hoa mai trong cung thánh, nhiều nơi dâng hoa trái, bánh chưng, sản phẩm lao động trong thánh lễ đầu năm, câu đối đỏ chúc xuân. Với nhiều người Công giáo, nhà thờ ngày Tết là nơi họ cảm nhận rõ nhất mình vừa là tín hữu vừa là người Việt.
Từ góc văn hoá, đây là một chương thú vị của lịch sử Việt Nam: một tôn giáo đến từ phương xa đã tìm cách nói bằng ngôn ngữ thẩm mỹ của người bản địa, và người bản địa cũng đón nhận nó bằng chính những biểu tượng quen thuộc của mình.
Không khí Tết ở các xứ đạo
Ở những vùng có nhiều xứ đạo, Tết mang một không khí rất riêng. Nhà thờ được trang hoàng từ trước Tết, các hội đoàn tập hát, tập múa, chuẩn bị chương trình mừng xuân. Nhiều xứ có hội chợ Tết, văn nghệ, thăm hỏi người già neo đơn, tặng quà người nghèo.
Ngày mùng Một, sau thánh lễ, cha xứ thường đi chúc Tết các gia đình hoặc tiếp các gia đình đến chúc Tết. Người trong xứ đạo đi chúc Tết nhau theo thứ tự từ các cụ già trở xuống. Tình làng nghĩa xóm trong xứ đạo được thắt chặt qua những ngày này.
Với người không theo Công giáo, đến thăm một nhà thờ vào dịp Tết là dịp tìm hiểu một nét văn hoá khác trong lòng văn hoá Việt. Chỉ cần ăn mặc lịch sự, giữ trật tự trong thánh lễ, không đi lại lúc đang cử hành nghi thức, không tự ý lên khu vực cung thánh là đủ. Nhiều người đến và ngạc nhiên khi thấy hoa mai, câu đối, bánh chưng ngay trong khuôn viên nhà thờ.
Câu hỏi thường gặp
Người Công giáo có ăn Tết Nguyên đán không?
Có. Người Công giáo Việt ăn Tết như mọi gia đình Việt: gói bánh chưng, bánh tét, sắm áo mới, chúc Tết, mừng tuổi. Điểm khác là họ dự thánh lễ giao thừa và các thánh lễ ba ngày Tết ở nhà thờ.
Ba ngày Tết người Công giáo cầu nguyện gì?
Mùng Một cầu bình an cho năm mới, mùng Hai kính nhớ ông bà tổ tiên và các bậc sinh thành, mùng Ba cầu cho công ăn việc làm. Ba ý nguyện ứng với ba mối quan tâm lớn của người Việt ngày Tết.
Người Công giáo có thờ cúng tổ tiên không?
Từ khoảng giữa thập niên 1960, Giáo hội tại Việt Nam có hướng dẫn cho phép tín hữu bày tỏ lòng hiếu kính tổ tiên qua bàn thờ ông bà, thắp hương, cúi đầu trước di ảnh. Nhiều gia đình Công giáo có bàn thờ ông bà trong nhà.
Hái lộc đầu xuân ở nhà thờ là gì?
Đó là tục lấy một tờ giấy nhỏ in câu trích Tin Mừng hoặc lời khuyên sống tốt sau thánh lễ đầu năm. Câu hái được coi như lời nhắn nhủ để suy ngẫm trong năm mới.
Người không theo đạo có đến nhà thờ ngày Tết được không?
Được. Chỉ cần ăn mặc lịch sự, giữ trật tự trong thánh lễ, không đi lại khi đang cử hành nghi thức và không tự ý lên khu vực cung thánh. Nhiều nhà thờ rất đẹp vào dịp Tết.
Thánh lễ giao thừa diễn ra lúc nào?
Thường bắt đầu trước nửa đêm ba mươi để kết thúc đúng thời khắc giao thừa hoặc ngay sau đó. Giờ cụ thể mỗi nhà thờ một khác, nên xem thông báo của giáo xứ.