Tết thời bao cấp là cái Tết mà phần lớn hàng hoá phải mua theo tiêu chuẩn bằng tem phiếu ở cửa hàng mậu dịch: mỗi hộ, mỗi người được một phần hàng Tết nhất định như ít thịt, miến, măng, bóng bì, đường, chè, thuốc lá, bánh kẹo, gạo nếp, đỗ xanh. Người ta xếp hàng từ sáng sớm để mua, gói bánh chưng chung nồi với hàng xóm, tự làm mứt, đan lại áo len cho con mặc Tết.
Thời bao cấp kéo dài ở miền Bắc từ cuối những năm 1950 và trên cả nước từ sau năm 1976 cho đến khi Đổi mới bắt đầu năm 1986; tem phiếu dần được bãi bỏ vào cuối những năm 1980. Bài này kể lại không khí Tết của giai đoạn ấy theo những gì nhiều người kể lại và các trưng bày, sách ảnh về thời bao cấp ghi nhận. Mục đích là giữ ký ức, không phải đánh giá một thời kỳ; mỗi gia đình, mỗi nơi có trải nghiệm rất khác nhau.
Tết thời bao cấp diễn ra trong bối cảnh nào
Trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung, phần lớn hàng tiêu dùng thiết yếu do nhà nước phân phối qua hệ thống cửa hàng mậu dịch quốc doanh và hợp tác xã mua bán. Mỗi hộ có sổ mua hàng, mỗi người có tem phiếu theo tiêu chuẩn tuỳ đối tượng: cán bộ, công nhân viên, người hưu trí, trẻ em, người làm nghề nặng nhọc. Chợ tự do vẫn có nhưng hàng ít và đắt hơn.
Tết là dịp duy nhất trong năm có thêm "hàng Tết" phân phối theo tiêu chuẩn riêng. Thông tin về hàng Tết năm nay có gì, bán ở cửa hàng nào, ngày nào là chuyện được bàn tán khắp khu phố, khu tập thể từ đầu tháng Chạp. Cả nhà, nhất là các bà, các mẹ, lên kế hoạch mua sắm sao cho đủ ăn ba ngày Tết với phần hàng được phân.
Vì thế, khi nhớ về Tết bao cấp, nhiều người nhắc đến cảm giác chờ đợi và hồi hộp, cảm giác được nhận một túi hàng Tết như một món quà. Sự thiếu thốn khiến mỗi thứ nhỏ đều quý: một gói kẹo, một bao thuốc lá ngon, vài lạng thịt nạc. Cũng vì thế, ký ức về những cái Tết ấy thường được kể bằng giọng vừa thương vừa cười.
Cũng cần nói rằng trải nghiệm rất khác nhau giữa thành phố và nông thôn, giữa miền Bắc và miền Nam, giữa gia đình có người đi làm nhà nước và gia đình làm nghề tự do. Bài này nghiêng về khung cảnh đô thị miền Bắc, nơi tem phiếu và cửa hàng mậu dịch hiện diện rõ nhất và lâu nhất. Nếu gia đình bạn có câu chuyện khác, đó cũng là một phần chính đáng của ký ức chung.
Túi hàng Tết mậu dịch thường có những gì
Thành phần hàng Tết thay đổi theo năm, theo địa phương và theo tiêu chuẩn từng người, nên không có một danh sách chung. Bảng dưới gom những món được nhắc nhiều nhất trong lời kể và các trưng bày về thời bao cấp.
| Nhóm hàng | Món hay được nhắc | Dùng vào việc gì ngày Tết |
|---|---|---|
| Thực phẩm tươi | Thịt lợn, đôi khi thêm mỡ, xương | Làm giò, gói bánh chưng, kho, nấu canh |
| Đồ khô | Miến, măng khô, mộc nhĩ, bóng bì, nấm hương, hạt tiêu, mì chính | Nấu các bát canh cỗ Tết như canh miến, canh măng, canh bóng |
| Gạo và đậu | Gạo nếp, đỗ xanh | Gói bánh chưng, đồ xôi, nấu chè |
| Đồ ngọt | Đường, bánh kẹo đóng gói, mứt | Bày bàn mời khách, mừng tuổi trẻ con |
| Đồ uống, thuốc | Chè, rượu, bia chai, thuốc lá | Mời khách chúc Tết, biếu người lớn tuổi |
| Hàng khác | Diêm, nến, xà phòng, đôi khi vải | Đồ dùng trong nhà, may áo Tết |
Người có tiêu chuẩn cao hơn được phân thêm một số mặt hàng. Nhà đông con nhưng ít người đi làm thì phần hàng khá eo hẹp, phải bù bằng gà vịt tự nuôi, rau tự trồng hoặc mua thêm ở chợ. Sự chênh lệch ấy là một phần của ký ức, được kể lại không phải để so bì mà để nhớ cách người ta xoay xở.
Xếp hàng mua hàng Tết: những buổi sáng tháng Chạp
Hình ảnh quen thuộc nhất là hàng người xếp trước cửa hàng mậu dịch từ khi trời còn tối. Nhiều người kể lại chuyện đặt một viên gạch, một cái rổ hay một chiếc dép để giữ chỗ trong hàng, rồi chạy về nhà làm việc khác, đến giờ mở cửa mới quay lại. Người đến sau thấy cả dãy gạch, rổ xếp thẳng hàng, ai cũng hiểu luật ngầm ấy.
Trẻ con nhiều khi được giao việc đứng xếp hàng thay bố mẹ. Đứng trong rét buổi sáng, tay cầm sổ mua hàng và tem phiếu được dặn đi dặn lại phải giữ cẩn thận, là kỷ niệm nhiều người lớn lên trong thời ấy còn nhắc. Mất tem phiếu là mất phần hàng của cả nhà, nên nỗi lo ấy rất thật.
Mua xong túi hàng Tết, về nhà là cả nhà xúm lại xem có gì: gói miến, gói măng, mấy lạng thịt, gói kẹo. Mỗi thứ được chia phần cẩn thận cho các việc: bao nhiêu thịt để gói bánh, bao nhiêu để làm giò, bao nhiêu để nấu canh. Sự tính toán chi li ấy là kỹ năng của những người nội trợ thời bao cấp mà con cháu sau này nhắc lại đầy khâm phục.
Bánh chưng nồi chung và mứt tự làm trong khu tập thể
Ở các khu tập thể đô thị, nhà chật, bếp nhỏ, nên nhiều hộ góp lá, gạo, đỗ, thịt để gói bánh chưng rồi luộc chung một nồi lớn ngoài sân. Người khéo tay gói hộ những nhà không biết gói. Đêm luộc bánh, các nhà thay nhau canh lửa, trẻ con cả khu chạy nhảy quanh nồi bánh. Cách làm chung ấy vừa tiết kiệm than củi vừa tạo không khí Tết rất riêng của khu tập thể.
Mứt Tết phần lớn tự làm: mứt bí, mứt cà rốt, mứt gừng, mứt khoai, có nhà làm cả mứt vỏ bưởi. Lạc rang, kẹo lạc, kẹo vừng, bỏng gạo cũng là đồ nhà làm hoặc mua ở hàng quen. Đĩa mứt nhiều màu trên bàn ngày Tết, dù đường còn thiếu, vẫn được bày tươm tất để mời khách.
Quần áo Tết thường là đồ may từ phiếu vải hoặc đồ cũ sửa lại, áo len được tháo ra đan lại cho vừa với đứa trẻ đã lớn thêm. Có được một bộ quần áo mới mặc ngày mùng Một là niềm vui lớn. Nhiều người nhớ mãi mùi vải mới, mùi áo len được giặt phơi trước Tết.
Những thú vui ngày Tết thời bao cấp
Chở cành đào bằng xe đạp. Ở Hà Nội, hình ảnh người đạp xe chở cành đào buộc sau yên là biểu tượng Tết của nhiều thập kỷ. Cành đào nhỏ, mua ở chợ hoa hoặc mua thẳng của người làng hoa, được cắm trong lọ hay trong bình nước.
Xem chương trình Tết trên tivi, nghe đài. Những gia đình có tivi đen trắng thường thành nơi tụ tập của hàng xóm đêm giao thừa. Nhà không có tivi thì nghe đài. Không khí cả khu ngồi xem chung, nghe chung là ký ức nhiều người coi là ấm áp.
Pháo trước năm 1995. Trước khi pháo nổ bị cấm từ đầu năm 1995, tiếng pháo giao thừa và pháo ngày mùng Một vẫn vang khắp phố. Trẻ con nhặt những quả pháo lép còn sót để chơi, chuyện ấy nay được người lớn kể lại như một kỷ niệm, không phải điều nên bắt chước.
Đi chúc Tết bằng xe đạp. Cả nhà chở nhau trên một hai chiếc xe đạp đi chúc Tết họ hàng, có khi đi cả buổi. Trẻ con ngồi trên gióng xe, quần áo mới, tay cầm phong bao, là hình ảnh in sâu trong ký ức của thế hệ lớn lên những năm 1970–1980.
Vì sao nhiều người vẫn nhớ Tết bao cấp như một cái Tết ấm
Nghe kể về tem phiếu, xếp hàng, thiếu thốn, người trẻ hôm nay có thể nghĩ đó là những cái Tết buồn. Nhưng khi được hỏi, rất nhiều người từng sống qua giai đoạn ấy nói họ nhớ cái Tết đó vì sự gắn bó: hàng xóm chia nhau từng bó lá dong, góp nhau nồi bánh, mời nhau chén chè ngày Tết. Thiếu thì chia, nên ai cũng có phần.
Ký ức tất nhiên luôn có phần được làm đẹp lại theo thời gian. Những khó khăn thật của thời ấy, như thiếu ăn, thiếu thuốc men, chật chội, không nên bị quên đi. Kể lại Tết bao cấp một cách trung thực là kể cả cái thiếu lẫn cái ấm, để người trẻ hiểu vì sao ông bà cha mẹ quý từng thứ nhỏ và không thích lãng phí.
Ngày nay ở một số nơi có những trưng bày, nhà hàng hay góc ảnh tái hiện không gian thời bao cấp, với tem phiếu, sổ gạo, xe đạp, tivi đen trắng. Nếu có dịp, đưa con đi xem rồi kể lại câu chuyện của nhà mình là cách giữ ký ức hiệu quả hơn mọi bài giảng.
Kể Tết bao cấp cho con cháu: giữ được gì từ thời ấy
Có những thói quen từ thời bao cấp vẫn đáng giữ: lên kế hoạch mua sắm Tết vừa đủ, không phô trương; tận dụng đồ ăn, không bỏ phí; cùng hàng xóm, họ hàng làm chung một việc như gói bánh. Đó là những bài học về sự tiết chế mà Tết hôm nay, với hàng hoá tràn ngập, rất cần.
Bạn có thể giữ lại một tờ tem phiếu, một cuốn sổ gạo cũ, một tấm ảnh chụp cả nhà bên cành đào thời ấy, rồi kể cho con nghe câu chuyện đằng sau. Chuyện giữ kỷ vật thời bao cấp có bài riêng ở trang chuyên về kỷ vật đời thường; ở đây chỉ gợi ý dùng chúng như cái cớ để bắt đầu câu chuyện Tết.
Một gợi ý khác: năm nào đó, thử nấu lại một mâm cơm Tết theo kiểu bao cấp với món canh bóng, giò lụa, dưa hành, bánh chưng nhỏ, mứt cà rốt tự làm, rồi kể cho con nghe những món ấy từng quý thế nào. Ký ức sống lâu hơn khi được nếm, được làm, chứ không chỉ được nghe.
Câu hỏi thường gặp
Tem phiếu thời bao cấp bị bỏ khi nào?
Tem phiếu được bãi bỏ dần sau khi Đổi mới bắt đầu năm 1986, và đến cuối những năm 1980 phần lớn hàng hoá đã mua bán theo giá thị trường. Thời điểm cụ thể khác nhau tuỳ mặt hàng và địa phương, nên khó nêu một ngày duy nhất.
Hàng Tết mậu dịch gồm những gì?
Tuỳ năm, tuỳ nơi và tuỳ tiêu chuẩn từng người, túi hàng Tết thường có thịt lợn, miến, măng khô, bóng bì, mộc nhĩ, gạo nếp, đỗ xanh, đường, chè, thuốc lá, rượu hoặc bia, bánh kẹo. Không có danh sách cố định cho mọi người.
Vì sao người ta đặt gạch để xếp hàng?
Hàng người chờ mua thường rất dài và phải chờ từ sáng sớm. Đặt một viên gạch hay cái rổ để giữ chỗ là quy ước ngầm giúp mọi người tranh thủ làm việc khác. Đây là chi tiết được nhiều người kể lại như một nét đặc trưng của thời bao cấp.
Tết bao cấp ở nông thôn có khác thành phố không?
Có. Ở nông thôn, nhiều gia đình tự trồng, tự nuôi nên ít phụ thuộc hàng phân phối hơn, nhưng lại thiếu tiền mặt và hàng công nghiệp. Ở thành phố, người làm công ăn lương sống nhờ tiêu chuẩn tem phiếu nhiều hơn. Trải nghiệm vì vậy khác nhau khá nhiều.
Có nên tái hiện Tết bao cấp cho con trẻ không?
Nếu làm nhẹ nhàng như một mâm cơm, vài kỷ vật, một câu chuyện thì rất có ích để con hiểu ông bà cha mẹ. Nên kể trung thực cả cái thiếu thốn lẫn tình hàng xóm, tránh biến nó thành một trò vui hời hợt hay một bài giảng nặng nề.
Mứt Tết thời bao cấp thường làm từ gì?
Phần lớn là những nguyên liệu rẻ, dễ kiếm như bí đao, cà rốt, gừng, khoai lang, vỏ bưởi, lạc, vừng. Đường được dành dụm từ phần tiêu chuẩn. Mứt làm tại nhà, phơi nắng hoặc sên trên bếp than, rồi bày lên đĩa mời khách ngày Tết.