Tết Hà Nội xưa: phố hàng ngày giáp Tết, cỗ bốn bát sáu đĩa và nếp nhà Tràng An

Tết Hà Nội xưa là một mùa kéo dài gần trọn tháng Chạp chứ không gói trong ba ngày: các phố hàng trong khu phố cổ chuyển sang bán đồ Tết, nhà nhà lau đồ đồng, gói bánh chưng, làm giò, gọt thuỷ tiên, rồi dọn một mâm cỗ bốn bát sáu đĩa để cả họ ngồi quanh. Thứ người Hà Nội cũ nhớ nhất thường không phải món ăn đắt tiền mà là cái nếp: làm gì trước, làm gì sau, ai ngồi đâu, chúc ai trước.

Bài này đi lại một vòng Tết Hà Nội theo những gì sách vở và nhiều gia đình lâu đời kể lại, chủ yếu là nửa đầu và giữa thế kỷ hai mươi: tháng Chạp trên các phố hàng, căn nhà ống được dọn dẹp ra sao, cỗ Tết gồm những gì, đêm giao thừa và sáng mùng Một diễn ra thế nào. Phần cuối là những gì còn giữ được hôm nay. Nhà bạn có nếp riêng khác đi cũng là chuyện bình thường, vì ngay trong một khu phố cũng không nhà nào giống hẳn nhà nào.

Tết Hà Nội xưa bắt đầu từ tháng Chạp

Với nhiều gia đình Hà Nội cũ, Tết không đến vào ngày ba mươi mà bắt đầu từ khoảng rằm tháng Chạp. Đó là lúc người ta tính sổ cuối năm, đòi nợ và trả nợ cho xong, may áo mới cho trẻ con, đặt lá dong và gạo nếp với người quen ở các làng ven đô. Nhà buôn trên phố thì lo nhập hàng Tết, vì tháng Chạp là tháng bán được nhất trong năm.

Từ hai mươi tháng Chạp trở đi, việc nhà dồn dập. Người ta quét mạng nhện trên trần, quét lại vôi tường hoặc ít ra là lau cửa gỗ, và nhất là đánh bóng đồ đồng trên bàn thờ: lư hương, chân nến, mâm đồng. Nhiều nhà kể lại cách đánh đồ đồng bằng tro bếp, bằng quả khế chua hoặc bằng giấm, chà đến khi mặt đồng sáng lên. Việc này thường giao cho đàn ông hoặc con trai lớn trong nhà, làm vào một buổi chiều nắng ngoài sân hay ngoài vỉa hè.

Ngày hai mươi ba tháng Chạp tiễn ông Công ông Táo là mốc chia đôi: sau ngày đó, không khí Tết đã thật sự vào nhà. Từ hai mươi lăm, hai mươi sáu, các nhà ngâm gạo, rửa lá, luộc đỗ để gói bánh chưng; nhà nào không gói thì đặt ở những hàng quen. Nồi bánh luộc thâu đêm trên bếp than hoặc bếp củi trong sân chung là hình ảnh mà rất nhiều người lớn lên trong khu phố cổ còn nhắc.

Phố hàng ngày giáp Tết: mỗi con phố một mùi Tết

Hàng Mã. Đúng như tên gọi, phố này xưa chuyên đồ vàng mã và đồ trang trí bằng giấy. Giáp Tết, hai bên phố đỏ rực đèn lồng, câu đối giấy, mũ áo ông Táo, phong bao, hoa giấy. Trẻ con thường được dắt ra đây để chọn một cái đèn ông sao hay một chùm pháo giấy, và đó là kỷ niệm được nhắc nhiều nhất khi kể về Tết phố cổ.

Hàng Đường và Hàng Buồm. Hàng Đường nổi tiếng với ô mai, mứt, kẹo; Hàng Buồm xưa có nhiều cửa hiệu bánh kẹo, mứt của người Hoa. Tháng Chạp, mùi gừng, mùi đường thắng, mùi ô mai sấu, ô mai mơ bay khắp đoạn phố. Hộp mứt Tết bày trên bàn uống nước ngày mùng Một thường có xuất xứ từ hai phố này.

Hàng Lược và chợ Đồng Xuân. Phố Hàng Lược có chợ hoa Tết họp mỗi năm, nổi tiếng với đào và quất từ các làng hoa ven đô. Chợ Đồng Xuân là nơi các bà, các mẹ đi chợ Tết: lá dong, gạo nếp, đỗ xanh, hành củ, măng khô, miến, nấm hương. Chuyện chợ hoa có bài riêng trong danh mục chợ Tết của trang, ở đây chỉ nhắc như một phần của bức tranh.

Hàng Trống và Hàng Bạc. Hàng Trống là quê của dòng tranh mang tên phố, xưa treo tranh Tết bán cho các nhà trong phố. Hàng Bạc là phố vàng bạc, giáp Tết đông người mua món trang sức nhỏ làm quà hoặc để con gái đeo dịp đầu năm. Mỗi con phố như vậy góp một mảnh vào Tết, và người Hà Nội cũ đi một vòng phố hàng cuối năm như đi một vòng quanh chính ký ức của mình.

Hoa, tranh và căn nhà ống được dọn đón Tết

Trong căn nhà ống điển hình của phố cổ, gian trước thường là cửa hàng, gian giữa hoặc gác trên đặt bàn thờ. Ngày Tết, cửa hàng có thể đóng mấy hôm, bàn thờ được lau sạch, thay nến, cắm hoa, và gian khách bày một cành đào. Đào được ưa chuộng ở Hà Nội vì nở đúng mùa rét ngọt cuối đông, màu hồng thắm hợp với không khí ấm cúng trong nhà.

Thú chơi thuỷ tiên là nét riêng của nhiều gia đình nho nhã. Củ thuỷ tiên được mua từ đầu tháng Chạp, ngâm nước, gọt tỉa thành hình cua, hình phượng, rồi canh nhiệt độ, có nhà phải hơ đèn hoặc để chỗ ấm sao cho hoa nở đúng đêm ba mươi. Chuyện canh hoa nở đúng giao thừa trở thành một thứ niềm vui âm thầm của các cụ ông, chẳng ai bắt buộc mà ai làm được thì tự hào cả mùa xuân.

Trên tường, nhiều nhà dán một hai bức tranh Tết, câu đối đỏ ở cửa hoặc hai bên bàn thờ. Trên bàn, ngoài khay mứt còn có ấm chè ngon được dành riêng cho mấy ngày Tết. Mọi thứ đều nhỏ, vừa phải, hợp với không gian chật của phố cổ, nhưng được sắp đặt rất kỹ. Có lẽ chính cái kỹ ấy, hơn là sự sung túc, làm nên hình ảnh "Tết Hà Nội" trong trí nhớ của nhiều thế hệ.

Mâm cỗ Tết Hà Nội xưa: bốn bát sáu đĩa gồm những gì

Cỗ Tết của các gia đình Hà Nội thường được nhắc với khuôn "bốn bát sáu đĩa", có nhà làm tám bát hoặc ít hơn tuỳ điều kiện. Bảng dưới là thành phần hay gặp trong lời kể, không phải công thức bắt buộc; nhà bạn có thể khác.

Cách sắp xếp mâm cỗ để cúng là chuyện riêng của lễ cúng, ở đây chỉ nói như ký ức ẩm thực. Điều nhiều người nhớ là sự công phu: bát canh bóng phải trong, giò phải giòn, thịt đông phải trong và đông đều. Một mâm cỗ là công sức của cả nhà trong mấy ngày liền, và bữa cỗ chiều ba mươi hay trưa mùng Một là lúc con cháu ở xa về đông đủ nhất.

Đêm giao thừa và sáng mùng Một trong phố cổ

Chiều ba mươi, phố xá vãn dần, cửa hàng đóng sớm. Nhiều nhà nấu nước lá mùi để tắm tất niên, quét nhà lần cuối và dồn rác gọn một chỗ, vì theo nếp cũ nhiều nhà không quét nhà trong mấy ngày đầu năm. Cách giải thích dân gian thường gặp là giữ lại những gì đã vào nhà trong năm mới; hiểu như một thói quen nghỉ ngơi sau tháng Chạp vất vả cũng được, chẳng có gì phải lo nếu nhà bạn không giữ tục này.

Trước khi có lệnh cấm pháo nổ có hiệu lực từ đầu năm 1995, tiếng pháo là thứ âm thanh không thể thiếu của đêm giao thừa Hà Nội. Pháo nổ ran từ khắp các ngõ, xác pháo đỏ phủ dày vỉa hè sáng mùng Một và mùi thuốc pháo còn vương nhiều ngày. Sau giao thừa, nhiều người đi lễ đền, lễ chùa quanh hồ Hoàn Kiếm và các phố gần đó, xin một cành lộc nhỏ mang về.

Sáng mùng Một, cả nhà mặc quần áo mới, con cháu chúc Tết ông bà cha mẹ theo thứ bậc, người lớn mừng tuổi trẻ con bằng phong bao đỏ. Người đến nhà đầu tiên trong năm được chọn từ trước, thường là người thân quen vui tính. Câu "mùng Một Tết cha, mùng Hai Tết mẹ, mùng Ba Tết thầy" vẫn là trình tự chúc Tết của nhiều gia đình, dù trên thực tế ai cũng linh hoạt theo hoàn cảnh.

Những chi tiết nhỏ làm nên chất Tết Hà Nội xưa

Rét và mưa phùn. Tết Hà Nội gắn với tiết trời rét ngọt, mưa bụi lất phất. Chính cái rét làm thịt đông đông được, làm bếp lửa luộc bánh trở thành chỗ quây quần, và làm chén chè nóng buổi sáng mùng Một có ý nghĩa.

Sự kỹ lưỡng. Người Hà Nội cũ coi trọng cách bày, cách mời, cách nói lời chúc. Một đĩa mứt nhỏ nhưng xếp đều, một ấm chè ngon được pha cẩn thận, một lời chúc đúng vai vế được nhiều người nhớ hơn một mâm cỗ thịnh soạn.

Đi chúc Tết họ hàng trong phố. Họ hàng nhiều khi chỉ cách nhau vài con phố, nên mấy ngày Tết là những vòng đi bộ chúc Tết, ngồi một chén chè, ăn một miếng mứt rồi sang nhà khác. Trẻ con nhớ những vòng đi ấy vì túi áo đầy phong bao mừng tuổi.

Tiết kiệm mà tươm tất. Phần đông gia đình phố cổ không giàu, nhà chật, người đông. Nhưng Tết vẫn phải tươm tất, nên việc chuẩn bị bắt đầu từ sớm, mỗi thứ mua dần một ít. Cách sắm Tết từ từ ấy là một bài học về tính toán mà nhiều người lớn tuổi vẫn nhắc con cháu.

Tết Hà Nội hôm nay còn giữ được gì từ Tết xưa

Nhiều thứ đã đổi. Pháo nổ không còn, thay bằng pháo hoa ở những điểm do thành phố tổ chức. Nhà phố cổ phần lớn đã chia nhỏ, nhiều gia đình chuyển ra khu mới, con cháu ở các chung cư, Tết gói lại trong vài ngày nghỉ. Bánh chưng phần nhiều đặt mua, thịt đông nấu xong phải cất tủ lạnh vì những năm Tết ấm.

Nhưng phố Hàng Mã vẫn đỏ rực mỗi tháng Chạp, chợ hoa Hàng Lược vẫn họp, phố Hàng Đường vẫn bán ô mai. Nhiều nhà vẫn giữ việc tự lau bàn thờ, gọt một vài củ thuỷ tiên, nấu một nồi canh bóng theo đúng cách bà dạy. Nếu muốn giữ một chút Tết Hà Nội xưa cho con cháu, bạn có thể chọn đúng một việc nhỏ trong số đó và làm cùng nhau mỗi năm, thay vì cố dựng lại tất cả.

Một gói ô mai Hàng Đường, một hộp mứt gừng hay một ấm chè ngon vẫn là món quà mang hương Tết xưa mà người Hà Nội hay mang biếu. Nếu bạn đang tìm thêm ý tưởng, gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy. Quà quý ở cách trao, ở lời chúc đi kèm, đúng như tinh thần Tết của người Tràng An ngày trước.

Câu hỏi thường gặp

Tết Hà Nội xưa khác Tết các vùng khác ở điểm nào?

Điểm dễ nhận nhất là khí hậu rét ngọt và mưa phùn, kéo theo những món như thịt đông, canh bóng, bánh chưng luộc trên bếp lửa. Phố hàng trong phố cổ tạo ra không khí mua sắm Tết rất riêng, và nếp chúc Tết, mời trà, bày mứt được coi trọng hơn sự thịnh soạn.

Bốn bát sáu đĩa là những món gì?

Đây là khuôn cỗ quen thuộc của miền Bắc. Bốn bát thường là các món canh như canh bóng, canh măng, canh miến, canh mọc; sáu đĩa là gà luộc, giò lụa, giò thủ, nem rán, thịt đông, dưa hành hoặc xôi. Thành phần thay đổi theo từng nhà, không có danh sách cố định.

Vì sao người Hà Nội xưa thích chơi thuỷ tiên ngày Tết?

Thuỷ tiên nở vào đúng mùa đông, hoa trắng, thơm nhẹ, hợp với gian nhà nhỏ. Việc gọt tỉa củ và canh cho hoa nở đúng đêm giao thừa là một thú chơi cần kiên nhẫn và khéo tay, nên được xem là thú tao nhã của những gia đình yêu cái đẹp.

Pháo bị cấm từ khi nào?

Lệnh cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo nổ được ban hành năm 1994 và có hiệu lực từ đầu năm 1995. Từ đó đêm giao thừa ở Hà Nội không còn tiếng pháo nổ trong các ngõ, thay vào đó là các điểm bắn pháo hoa do thành phố tổ chức theo quy định.

Muốn cho con trẻ cảm nhận Tết Hà Nội xưa thì nên làm gì?

Bạn có thể dắt con đi một vòng phố Hàng Mã, Hàng Đường, chợ hoa Hàng Lược vào tháng Chạp, rồi về nhà cùng lau bàn thờ, gói vài cái bánh chưng nhỏ hoặc gọt một củ thuỷ tiên. Kể kèm câu chuyện của ông bà sẽ giúp trẻ hiểu vì sao nhà mình làm những việc đó.

Kiêng quét nhà ngày mùng Một có bắt buộc không?

Không có gì bắt buộc. Theo quan niệm dân gian, nhiều nhà không quét nhà mấy ngày đầu năm để giữ những điều tốt đã vào nhà. Đây là tục quen của từng gia đình; nhà bạn có giữ hay không cũng không ảnh hưởng gì, quan trọng là nhà cửa sạch sẽ và mọi người thoải mái.