Tết Huế xưa: lễ Tết trong cung đình Nguyễn và nếp Tết dân gian đất Cố đô

Tết Huế xưa có hai lớp song song: trong Kinh thành là chuỗi lễ cung đình của triều Nguyễn kéo dài từ đầu tháng Chạp tới mùng Bảy tháng Giêng, như lễ Ban sóc, lễ Phong ấn, lễ dựng nêu; ngoài phố và trong các nhà vườn là nếp Tết dân gian với mứt gừng, bánh in, bánh thuẫn, dưa món và cành mai vàng. Hai lớp ấy ảnh hưởng qua lại, khiến Tết Huế vừa có nghi thức chặt chẽ vừa có sự tỉ mỉ rất riêng.

Bài viết tóm tắt lịch lễ Tết cung đình theo những gì các tài liệu về điển lệ triều Nguyễn và các đợt tái hiện ở Đại Nội cho biết, rồi đi sang Tết của người dân trong thành phố Huế: nhà vườn chuẩn bị Tết ra sao, bánh mứt gồm những gì, mấy ngày Tết diễn ra thế nào. Ngày giờ trong cung có thể xê dịch theo từng năm và từng đời vua, nên bài chỉ nêu những mốc được nhắc nhiều nhất.

Hai lớp Tết ở Huế xưa: cung đình và dân gian

Huế là kinh đô của nhà Nguyễn từ đầu thế kỷ mười chín tới năm 1945. Suốt quãng thời gian ấy, Tết trong cung không chỉ là ngày vui mà còn là một chuỗi nghi lễ nhà nước: tổng kết năm cũ, ban lịch năm mới, cất ấn nghỉ việc quan, dựng nêu, chầu mừng nhà vua. Nghi lễ được ghi chép trong các bộ điển lệ của triều đình nên đến nay vẫn có thể hình dung khá rõ.

Ngoài cung, người dân Huế đón Tết theo nếp chung của người Việt nhưng mang dấu ấn riêng của một đô thị có nhiều gia đình quan lại, hoàng tộc và nhà vườn. Sự cầu kỳ trong ăn uống, trong bày biện bàn thờ, trong cách mời khách được nhiều người coi là ảnh hưởng gián tiếp từ nếp sống cung đình. Ngược lại, nhiều món ăn dân dã cũng đi vào bữa ăn trong cung.

Nói về Tết Huế xưa vì vậy nên tách hai lớp này ra cho rõ, rồi mới thấy chỗ chúng gặp nhau. Người Huế hôm nay đón Tết như mọi gia đình Việt khác, nhưng trong nhiều nhà vẫn còn những thói quen chuẩn bị Tết rất sớm và rất kỹ mà người nơi khác ít khi giữ.

Lịch lễ Tết cung đình triều Nguyễn: những mốc được nhắc nhiều nhất

Bảng dưới tóm các nghi lễ Tết chính trong cung theo cách các tài liệu và các đợt tái hiện ở Đại Nội thường giới thiệu. Ngày cụ thể có lúc thay đổi theo từng năm, do Khâm Thiên Giám chọn.

Một vài lễ trong số này đã được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tái hiện ở Đại Nội vào những năm gần đây, nhất là lễ Ban sóc và lễ dựng nêu, để du khách và người dân hình dung lại không khí Tết cung đình. Muốn biết lịch tái hiện của năm nào, bạn nên theo dõi thông báo chính thức của đơn vị quản lý di tích.

Cây nêu, ấn triện và nhịp nghỉ Tết của bộ máy triều đình

Trong chuỗi lễ trên, hai việc dễ hiểu nhất với người hôm nay là cất ấn và dựng nêu. Cất ấn, tức lễ Phong ấn, giống như việc khoá sổ cuối năm: ấn là biểu tượng của quyền hành, khi ấn được lau sạch và niêm lại thì mọi giấy tờ quan trọng tạm ngưng. Quan lại được về lo Tết, và chỉ khi khai ấn sau Tết, công việc mới chạy lại.

Dựng nêu trong cung là phiên bản trang trọng của tục trồng nêu ở làng quê. Cây nêu được dựng ở các điểm quan trọng trong Hoàng thành vào ngày cuối năm và hạ xuống vào mùng Bảy. Theo quan niệm dân gian, cây nêu đánh dấu vùng đất có người ở và được che chở trong những ngày giao thời. Ý nghĩa của cây nêu được bàn kỹ ở một trang khác; ở đây chỉ nói rằng trong cung, việc dựng và hạ nêu là mốc mở và đóng Tết.

Nhịp nghỉ Tết ấy lan ra ngoài đời sống thành phố. Khi việc quan tạm ngưng, các gia đình quan lại về lo Tết, chợ búa đông vui, nhà buôn bán được nhiều. Câu chuyện Tết trong cung vì thế không tách hẳn khỏi Tết của người dân, mà quy định luôn nhịp của cả kinh thành.

Bánh mứt và món Tết xứ Huế được nhắc nhiều trong ký ức

Nhà Huế xưa chuẩn bị Tết từ rất sớm, phần lớn bánh mứt tự làm tại nhà. Dưới đây là những món thường được kể lại, không phải nhà nào cũng làm đủ:

• Mứt gừng: gừng non thái lát mỏng, ngâm, rim đường tới khi khô, vị cay ấm hợp với tiết lạnh và mưa dầm cuối năm ở Huế.
• Mứt me, mứt bí, mứt khoai, mứt củ sen: mỗi nhà một vài thứ, xếp vào hộp sơn hoặc khay đựng mứt để mời khách.
• Bánh in: bột nếp rang trộn đường, ép vào khuôn gỗ chạm hoa văn, gói giấy màu; là món quen trên khay mứt Huế.
• Bánh thuẫn: bánh nướng nhỏ hình hoa, xốp, vàng, nhiều nhà nướng trong khuôn đặt trên than.
• Bánh tét: miền Trung gói bánh tét nhiều hơn bánh chưng, có nhà gói cả hai.
• Tré, nem chua, dưa món, củ kiệu: những món chua mặn làm từ trước để ăn kèm suốt mấy ngày Tết.
• Thịt heo ngâm nước mắm: món để dành của nhiều nhà miền Trung, ăn với bánh tét và dưa món.

Điểm chung là nhiều món được làm để giữ lâu, vì mấy ngày Tết chợ nghỉ và người Huế coi trọng việc có sẵn đồ mời khách. Cách bày mứt lên khay, cách gói bánh in trong giấy màu cũng là một phần của thói quen tỉ mỉ mà người nơi khác hay nhắc khi nói về Tết Huế.

Nhà vườn Huế chuẩn bị Tết: mai vàng, bàn thờ và khay mứt

Nhà vườn là kiểu nhà đặc trưng của Huế: một ngôi nhà rường hoặc nhà ngói nằm giữa khu vườn có cây ăn trái, có bình phong, bể cạn. Giáp Tết, vườn được dọn cỏ, cắt tỉa, quét lá; cây mai vàng trước sân được chăm từ nhiều tuần trước. Ở Huế, mai vàng được chuộng hơn đào, phù hợp với khí hậu miền Trung.

Gian thờ chính giữa nhà được lau dọn rất kỹ. Nhiều gia đình Huế có nhiều bàn thờ, từ ông bà tổ tiên tới các vị thần trong nhà, và việc chuẩn bị Tết cho từng nơi theo đúng nếp riêng của dòng họ. Người nơi khác hay nhận xét Tết Huế có nhiều lễ, nhưng với người trong nhà, đó chỉ là cách giữ nếp ông bà để lại, ai làm nhiều ai làm ít tuỳ hoàn cảnh.

Khay mứt và ấm chè là phần đón khách. Khách đến nhà ngày Tết được mời ngồi, uống chén trà, ăn một miếng mứt gừng hay bánh in, hỏi thăm chuyện năm cũ. Nhịp chúc Tết ở Huế thường chậm và khoan thai, đúng với tính cách của một thành phố ít ồn ào.

Mấy ngày Tết của người Huế xưa: chợ, chúc Tết và hội xuân

Trước Tết, chợ Đông Ba là nơi đông nhất, bán đủ thứ từ lá gói bánh tới đồ thờ, bánh mứt. Chợ hoa Tết ở Huế có bài riêng trong danh mục chợ Tết của trang. Chiều cuối năm, phố xá thưa dần, các nhà đóng cửa sớm để lo việc nhà và bữa cơm tất niên.

Trong mấy ngày đầu năm, người Huế đi chúc Tết họ hàng, thầy cô, đi lễ các chùa quen, trong đó có những ngôi chùa nằm trên đồi hay bên bờ sông Hương. Đi lễ đầu năm được bàn ở danh mục khác; ở đây chỉ nhắc rằng với nhiều gia đình Huế, việc thăm chùa ngày xuân là dịp vừa thăm cảnh vừa gặp người quen.

Hội xuân miền Trung có hát bài chòi, nghệ thuật được UNESCO ghi danh năm 2017 cùng với các tỉnh khác ở Trung Bộ. Ngày Tết, các chòi được dựng lên, người hô thai hát những câu dân ca, người chơi ngồi trên chòi nghe và chờ. Đây là thú vui mang nặng tính nghệ thuật, chủ yếu nghe hát và thưởng thức câu chữ; nét văn hoá này được bàn kỹ trong danh mục thú vui ngày Tết.

Tết Huế hôm nay: những gì còn giữ và những gì được tái hiện

Tết cung đình không còn tồn tại như một nghi lễ nhà nước sau năm 1945, nhưng được tái hiện như một hoạt động văn hoá. Mỗi năm, Đại Nội Huế có thể tổ chức các nghi thức như ban sóc, dựng nêu để người xem hình dung không khí xưa. Những lần tái hiện này dựa trên tư liệu lịch sử, nhưng là trình diễn văn hoá chứ không phải nghi lễ của triều đình.

Nếp Tết dân gian thì còn sống trong nhiều gia đình. Mứt gừng, bánh in, bánh thuẫn vẫn bày trên khay; nhà vườn vẫn chăm cây mai trước sân; con cháu ở xa vẫn về đông đủ ngày cuối năm. Nhiều nhà mua thêm bánh mứt bên ngoài thay vì tự làm, nhưng người lớn tuổi thường giữ lại ít nhất một món tự tay làm để dạy con cháu.

Nếu muốn giữ một chút Tết Huế cho gia đình, bạn có thể bắt đầu bằng một mẻ mứt gừng nhỏ làm cùng con cái, hoặc một chuyến ghé Đại Nội vào dịp có tái hiện lễ Tết. Một hộp mứt gừng hay bánh in gói giấy màu cũng là món quà mang hương Tết xưa dễ thương khi về thăm họ hàng. Những việc nhỏ như vậy giúp ký ức về Tết Cố đô không chỉ nằm trong sách.

Câu hỏi thường gặp

Lễ Thướng tiêu là gì?

Thướng tiêu là lễ dựng cây nêu trong cung đình triều Nguyễn vào ngày cuối tháng Chạp, đánh dấu Tết đã về trong Hoàng thành. Cây nêu được hạ xuống vào mùng Bảy tháng Giêng trong lễ Hạ tiêu. Trong những năm gần đây lễ này có lúc được tái hiện ở Đại Nội Huế.

Lễ Ban sóc khác gì với việc phát lịch ngày nay?

Lễ Ban sóc là nghi lễ triều đình ban lịch năm mới vào mùng 1 tháng Chạp. Lịch do Khâm Thiên Giám soạn và được coi là lịch chính thức của cả nước, nên việc ban lịch mang ý nghĩa nhà nước. Ngày nay lịch phổ biến rộng rãi nên lễ này chỉ còn là hoạt động tái hiện văn hoá.

Vì sao người Huế chuộng mai vàng hơn đào?

Khí hậu miền Trung ấm hơn miền Bắc vào dịp Tết, mai vàng nở đúng mùa và trồng được trong vườn nhà. Màu vàng của mai cũng hợp với không khí Tết ở phương Nam. Tuy vậy không có quy định nào, nhiều gia đình Huế vẫn chơi thêm đào hoặc các loại hoa khác.

Mứt gừng Huế có gì đặc biệt?

Mứt gừng được làm từ gừng non thái mỏng, rim đường đến khi khô, vị cay ấm. Nhiều nhà Huế tự làm vào tháng Chạp. Mứt gừng hợp với tiết trời lạnh và mưa cuối năm ở Huế, và thường xuất hiện trên khay mứt mời khách cùng bánh in, bánh thuẫn.

Có thể xem tái hiện Tết cung đình ở đâu?

Các hoạt động tái hiện thường được tổ chức tại Đại Nội Huế, do đơn vị quản lý di tích cố đô thực hiện. Lịch tổ chức thay đổi theo năm, có năm có có năm không, nên bạn nên theo dõi thông báo chính thức trước khi lên kế hoạch tham quan dịp Tết.

Tết Huế có kiêng gì đặc biệt so với nơi khác không?

Về cơ bản người Huế giữ những kiêng cữ quen thuộc của người Việt trong dịp đầu năm, như nói năng nhẹ nhàng, tránh cãi vã. Mỗi gia đình, nhất là các dòng họ lâu đời, có thể có nếp riêng. Đây là chuyện của từng nhà, không phải điều bắt buộc với người khác.