Tết Sài Gòn xưa mang dáng của một thành phố tứ xứ: trước Tết phố xá tấp nập nhất năm, chợ hoa họp dọc bến sông, rồi sáng mùng Một đường sá vắng hẳn vì rất nhiều người đã về quê; riêng Chợ Lớn thì rộn tiếng trống lân, đỏ rực câu liễn và đậm mùi lạp xưởng, bánh tổ của người Hoa. Hai nhịp Tết ấy sống cạnh nhau trong cùng một đô thị.
Bài này kể lại những nét Tết Sài Gòn – Chợ Lớn được nhiều thế hệ nhắc tới: phiên chợ hoa trên bến dưới thuyền, mâm cơm Tết kiểu Nam Bộ, cách người Hoa Chợ Lớn đón năm mới, những ngày Tết vắng lặng của thành phố. Các chi tiết dựa trên những gì sách báo và lời kể phổ biến ghi nhận, không dựng lại một năm cụ thể nào. Từ năm 2025 thành phố đã mở rộng địa giới, nhưng bài vẫn dùng những tên gọi quen thuộc như Sài Gòn, Chợ Lớn, bến Bình Đông để giữ đúng tinh thần ký ức.
Thành phố của người tứ xứ và hai nhịp Tết
Sài Gòn từ xưa đã là nơi người các vùng đổ về làm ăn: người miền Tây lên buôn bán, người miền Trung và miền Bắc vào lập nghiệp, người Hoa lập phố ở Chợ Lớn từ nhiều thế kỷ trước. Vì vậy Tết ở đây không có một nếp duy nhất. Mỗi nhà mang theo phong tục của quê mình, và thành phố trở thành nơi các nếp Tết ấy gặp nhau.
Nhịp thứ nhất là nhịp tháng Chạp: chợ búa tấp nập, hàng hoá từ miền Tây theo ghe đổ về, các xưởng làm bánh mứt chạy hết công suất, người đi làm thuê tranh thủ làm thêm để có tiền về quê. Đây là những ngày thành phố đông nhất trong năm.
Nhịp thứ hai là nhịp mấy ngày Tết: rất nhiều người về quê, phố xá thưa thớt, cửa hàng đóng cửa nhiều ngày. Người ở lại có cảm giác thành phố rộng ra, yên ắng lạ thường. Nhiều người lớn lên ở Sài Gòn nhớ nhất chính khoảnh khắc ấy: sáng mùng Một chạy xe trên những con đường vắng, chỉ có tiếng chim và mùi nhang từ các nhà vọng ra.
Chợ hoa trên bến dưới thuyền: ký ức bến Bình Đông
Hình ảnh được nhắc nhiều nhất khi nói Tết Sài Gòn xưa là chợ hoa bên bến Bình Đông, dọc kênh Tàu Hũ, nay thuộc khu vực quận 8 cũ. Những ngày cuối tháng Chạp, ghe thuyền từ các tỉnh miền Tây chở mai, cúc, vạn thọ, kiểng, trái cây ngược sông lên, neo dọc bờ kênh, bán hoa ngay từ trên ghe. Người mua đứng trên bến chọn hoa, người bán đứng dưới thuyền đưa lên, nên dân gian gọi là chợ trên bến dưới thuyền.
Chợ hoa ấy có tính chất của một phiên chợ quê giữa thành phố. Nhiều người bán ngủ luôn trên ghe suốt mấy đêm, nấu ăn trên ghe, chờ bán hết hàng rồi kịp về quê trước giao thừa. Hoa không bán hết thì có khi phải để lại, chuyện ấy cũng thành một phần ký ức chua xót của nghề chở hoa ngày Tết.
Về sau thành phố có thêm đường hoa Nguyễn Huệ, tổ chức hằng năm từ đầu những năm 2000, cùng nhiều chợ hoa ở công viên và các khu dân cư. Chợ hoa bến Bình Đông vẫn được duy trì như một nét truyền thống. Chuyện chợ hoa Nam Bộ được bàn kỹ ở danh mục chợ Tết của trang; ở đây chỉ nhắc như một mảnh không thể thiếu khi kể về Tết Sài Gòn.
Tết của người Hoa Chợ Lớn: những nét riêng dễ nhận ra
Câu liễn và đèn lồng đỏ. Trước cửa các nhà và cửa hiệu người Hoa, câu liễn chữ Hán viết trên giấy đỏ được dán hai bên, đèn lồng đỏ treo cao. Nhiều nhà dán chữ Phúc lộn ngược, vì trong tiếng Hoa chữ "đảo" (ngược) đồng âm với chữ "đáo" (đến), ý mong phúc đến nhà.
Múa lân sư. Các đội lân của hội quán, võ đường đi múa chúc Tết cho các cửa hiệu, có tiết mục treo phong bao trên cao để lân với lấy. Tiếng trống lân là âm thanh đặc trưng của Chợ Lớn mấy ngày Tết.
Món ăn Tết. Lạp xưởng, bánh tổ, bánh củ cải, các loại mứt và hạt dưa nhuộm đỏ là những món quen. Quýt được bày và biếu nhau nhiều vì trong tiếng Quảng Đông tên quả quýt gần âm với chữ "cát" nghĩa là tốt lành.
Đi lễ hội quán. Đầu năm nhiều người Hoa đi lễ các hội quán và miếu thờ, như hội quán Tuệ Thành thờ bà Thiên Hậu, để cầu bình an. Tục đi lễ đầu năm được bàn ở danh mục khác của trang.
Nhịp buôn bán. Nhiều cửa hiệu người Hoa nghỉ Tết vài ngày rồi chọn ngày mở hàng đầu năm. Việc mở hàng thường có lễ nhỏ và đốt nhang trước cửa tiệm, đánh dấu một năm buôn bán mới.
Mâm cơm Tết Sài Gòn xưa: những món quen trong ký ức
Mâm cơm Tết của các gia đình Sài Gòn mang đậm dấu ấn Nam Bộ, nhưng nhà gốc Bắc, gốc Trung vẫn giữ món quê mình. Bảng dưới gom những món hay được kể lại.
| Món | Vì sao có mặt ngày Tết | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thịt kho hột vịt (thịt kho nước dừa) | Kho một nồi lớn ăn được nhiều ngày, hợp với lúc chợ nghỉ | Thịt ba rọi kho với nước dừa tươi, trứng vịt luộc bóc vỏ |
| Canh khổ qua nhồi thịt | Theo cách giải thích dân gian, ăn khổ qua mong cái khổ qua đi | Thường nấu từ chiều ba mươi |
| Dưa giá, dưa kiệu, củ kiệu tôm khô | Món chua giúp ăn thịt kho đỡ ngán | Củ kiệu muối từ giữa tháng Chạp |
| Bánh tét | Bánh chính của Tết Nam Bộ | Có nhân mặn, nhân chuối, nhân đậu; lá dứa tạo màu xanh |
| Lạp xưởng, bánh tổ | Ảnh hưởng từ người Hoa Chợ Lớn | Lạp xưởng chiên ăn kèm củ kiệu |
| Mứt dừa, mứt gừng, hạt dưa | Đồ mời khách trên bàn | Mứt dừa nhiều màu là món quen của Tết miền Nam |
Nhiều gia đình miền Bắc vào Nam vẫn gói bánh chưng, làm giò, làm dưa hành, nhưng sau vài thế hệ, mâm cơm Tết của họ cũng có thêm nồi thịt kho hột vịt. Sự pha trộn ấy là nét riêng của Tết Sài Gòn: không nhà nào thuần một vùng, mà món nào cũng là món nhà.
Chợ Tết giữa thành phố: Bến Thành, Bình Tây và các con phố hàng
Ngoài chợ hoa, người Sài Gòn xưa đi sắm Tết ở các chợ lớn trong thành phố. Chợ Bến Thành là nơi mua vải vóc, bánh mứt, đồ khô; chợ Bình Tây ở Chợ Lớn, do thương gia người Hoa Quách Đàm bỏ tiền xây vào khoảng cuối những năm 1920, là chợ đầu mối với vô số sạp hàng khô, bánh kẹo, gia vị, đồ dùng. Giáp Tết, lối đi trong chợ chật kín người mua, người bán, người gánh thuê.
Ở Chợ Lớn còn có những con phố chuyên một mặt hàng, như phố thuốc bắc Hải Thượng Lãn Ông, các dãy bán đồ trang trí đỏ, đèn lồng, đầu lân, giấy tiền. Tháng Chạp, những dãy phố ấy đổi màu, đỏ và vàng tràn ra cả vỉa hè. Nhiều gia đình người Việt cũng đến đây mua đồ trang trí, mua lạp xưởng, mua mứt, vì hàng nhiều và có những món riêng của người Hoa.
Các tiệm bánh mứt nhỏ trong hẻm cũng chạy hết công suất mùa Tết, có nhà làm mứt dừa, mứt gừng, bánh in từ đầu tháng Chạp. Người đi làm thuê từ các tỉnh lên nhiều khi nhận làm thời vụ ở những xưởng này để có thêm tiền về quê. Nhìn từ góc ấy, Tết Sài Gòn xưa không chỉ là mấy ngày vui mà còn là mùa làm ăn lớn nhất của cả thành phố.
Những ngày Tết vắng lặng và những ai ở lại
Khi phần lớn người lao động về quê, Sài Gòn ngày Tết còn lại người gốc thành phố, người không có điều kiện về quê và những người phải trực Tết. Nhiều quán xá đóng cửa đến mùng Bốn, mùng Năm; muốn ăn sáng ngày mùng Một có khi phải đi khá xa mới tìm được hàng mở. Vì thế các bà các mẹ thường nấu sẵn đủ đồ ăn cho mấy ngày, cũng là lý do những nồi thịt kho lớn được ưa chuộng.
Với trẻ con thành phố, Tết là được mặc đồ mới đi chúc Tết họ hàng, được lì xì, được đi chơi công viên, xem múa lân. Nhiều người lớn lên ở Sài Gòn những năm trước kể rằng họ nhớ cái thong thả của mấy ngày Tết: không xe cộ ồn ào, cả nhà ngồi bên nhau lâu hơn mọi ngày trong năm.
Những người không về quê được vì công việc hay vì xa xôi cũng có cách đón Tết riêng: đồng hương rủ nhau nấu một bữa cơm quê, gọi về nhà, gửi tiền và quà về cho cha mẹ. Tết ở Sài Gòn vì vậy cũng là Tết của nỗi nhớ quê, một chủ đề có bài riêng trong danh mục này.
Tết Sài Gòn – Chợ Lớn hôm nay
Thành phố ngày nay đông hơn rất nhiều, và số người ở lại ăn Tết cũng nhiều hơn trước. Hàng quán mở cửa sớm hơn, các trung tâm thương mại hoạt động cả những ngày đầu năm. Cảm giác phố vắng tanh sáng mùng Một vẫn còn nhưng không còn tuyệt đối như xưa.
Ở Chợ Lớn, nhiều nét Tết người Hoa vẫn được giữ: múa lân, câu liễn, lễ hội quán, các cửa hiệu bán đồ Tết dọc những con phố cũ. Chợ hoa bến Bình Đông vẫn họp mỗi năm, dù không còn tấp nập như những năm ghe thuyền miền Tây là đường vận chuyển chính. Đường hoa Nguyễn Huệ thì trở thành điểm đến quen thuộc của cả người thành phố và du khách.
Nếu muốn giữ một chút Tết Sài Gòn xưa, bạn có thể dẫn con đi chợ hoa bên bến sông vào một buổi sáng cuối tháng Chạp, ghé Chợ Lớn xem múa lân, rồi về nhà kho một nồi thịt kho hột vịt theo cách bà ngoại dạy. Một hộp mứt dừa hay một chùm lạp xưởng Chợ Lớn cũng là món quà mang hương Tết xưa cho người thân ở xa. Ký ức không cần dựng lại cho đủ, chỉ cần một vài thứ được làm lại mỗi năm.
Câu hỏi thường gặp
Chợ hoa bến Bình Đông có từ khi nào?
Không có mốc năm chính xác được ghi nhận rộng rãi; theo lời kể phổ biến, chợ hoa trên bến dưới thuyền đã họp dọc bến Bình Đông từ nhiều thập kỷ trước, gắn với việc ghe miền Tây chở hoa lên Sài Gòn bán Tết. Đến nay chợ vẫn được duy trì hằng năm.
Vì sao Sài Gòn vắng vẻ trong những ngày Tết?
Phần lớn dân cư thành phố có gốc từ các tỉnh khác, nên dịp Tết rất nhiều người về quê đoàn tụ. Hàng quán, cửa hiệu cũng nghỉ nhiều ngày. Vì vậy đường phố vắng hẳn so với ngày thường, nhất là sáng mùng Một và mùng Hai.
Tết của người Hoa Chợ Lớn khác Tết người Việt ra sao?
Về cơ bản đều đón năm mới âm lịch, nhưng người Hoa có những nét riêng như câu liễn chữ Hán, chữ Phúc dán ngược, múa lân của hội quán, bánh tổ, lạp xưởng, đi lễ các hội quán đầu năm. Qua nhiều thế hệ sống chung, hai cộng đồng cũng ảnh hưởng qua lại khá nhiều.
Vì sao thịt kho hột vịt là món Tết miền Nam?
Món kho nấu một nồi lớn ăn được nhiều ngày, hợp với lúc chợ nghỉ Tết. Thịt kho bằng nước dừa tươi cho vị ngọt tự nhiên, trứng vịt thấm màu đẹp. Món này ăn với dưa giá, củ kiệu và cơm trắng, trở thành hương vị quen của nhiều gia đình Nam Bộ.
Đường hoa Nguyễn Huệ bắt đầu từ khi nào?
Đường hoa Nguyễn Huệ được tổ chức hằng năm từ đầu những năm 2000 và trở thành điểm đến Tết quen thuộc của thành phố. Trước đó, theo lời kể, khu vực trung tâm cũng từng có chợ hoa Tết. Mỗi năm đường hoa có chủ đề và cách trang trí khác nhau.
Muốn tìm lại Tết Sài Gòn xưa thì nên đi đâu?
Bạn có thể ghé chợ hoa bến Bình Đông vào buổi sáng cuối tháng Chạp, đi dạo các phố cũ Chợ Lớn và các hội quán người Hoa, xem múa lân ngày đầu năm. Nghe người lớn tuổi trong nhà kể chuyện Tết ngày trước cũng là cách gần nhất để chạm vào ký ức ấy.