Chợ Tết Huế những ngày giáp Tết tập trung quanh chợ Đông Ba bên bờ bắc sông Hương và các chợ phường, bán đủ thứ mang dấu riêng xứ Huế: hoa giấy làng Thanh Tiên để thờ, hương làng Thủy Xuân, mứt gừng, mứt me, bánh in bột đậu, tré, dưa món, cùng mai vàng và cúc vạn thọ. Người Huế sắm Tết chậm rãi, kỹ lưỡng, coi trọng bàn thờ và lễ nghi hơn sự rình rang.
Bài này kể lại chợ Đông Ba ngày cuối năm, những món hàng Tết đặc trưng của Huế, câu chuyện hoa giấy Thanh Tiên, nếp sắm Tết của người Huế xưa, và chợ Tết Huế hôm nay. Tranh làng Sình đã có ở trang chuyên về tranh dân gian nên chỉ nhắc qua.
Chợ Đông Ba: chợ lớn nhất của Huế những ngày cuối năm
Chợ Đông Ba nằm bên bờ bắc sông Hương, gần cầu Trường Tiền, là chợ lớn và lâu đời nhất của Huế. Tên chợ gắn với cửa Đông Ba của Kinh thành. Theo các tài liệu lịch sử phổ biến, chợ được dời về gần vị trí hiện nay dưới thời vua Thành Thái, cuối thế kỷ 19, và từ đó trở thành trung tâm buôn bán của cả vùng.
Những ngày giáp Tết, chợ Đông Ba đông nhất năm. Hàng hoá tràn ra cả các lối đi quanh chợ, bến thuyền trước chợ tấp nập ghe chở hàng từ các làng ven sông, ven phá lên. Người Huế đi chợ Đông Ba để mua đồ Tết, người các huyện lân cận lên chợ để bán sản vật của mình, tạo nên một không khí rộn ràng hiếm thấy ở xứ Huế vốn trầm lặng.
Người Huế lớn tuổi kể rằng ngày xưa, đi chợ Đông Ba ngày Tết là một sự kiện cả nhà mong đợi. Mẹ, bà dẫn con cháu đi từ sáng, mua sắm theo danh sách đã chuẩn bị từ trước. Chợ có những gian hàng quen, những người bán quen, mua bán theo tình nghĩa nhiều năm.
Ngoài chợ Đông Ba, mỗi phường, mỗi làng quanh Huế đều có chợ riêng, đến Tết cũng đông. Chợ An Cựu, chợ Bến Ngự, chợ Tây Lộc là những chợ quen của người Huế. Mỗi chợ có những món đặc trưng riêng, và người Huế thạo đường biết món nào nên mua ở chợ nào.
Hàng Tết đặc trưng của chợ Huế
Chợ Tết Huế có nhiều món mang dấu ấn riêng của xứ này, từ ẩm thực đến đồ thờ. Bảng dưới gom những món hay được nhắc trong ký ức chung.
| Nhóm | Món đặc trưng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mứt | Mứt gừng, mứt me, mứt bí, mứt khoai, mứt hạt sen | Mứt gừng Huế cay nồng, hợp tiết trời mưa lạnh |
| Bánh | Bánh in bột đậu xanh, bánh thuẫn, bánh tét, bánh chưng | Huế dùng cả bánh tét lẫn bánh chưng |
| Món mặn ăn Tết | Tré, nem, tôm chua, dưa món, củ kiệu | Tôm chua và dưa món là đặc sản đi kèm thịt luộc |
| Đồ thờ | Hoa giấy Thanh Tiên, hương Thủy Xuân, đèn nến, giấy tiền | Hoa giấy là nét riêng của bàn thờ Tết Huế |
| Hoa tươi | Mai vàng, cúc, vạn thọ, thược dược | Huế chơi mai nhiều hơn đào |
| Tranh | Tranh làng Sình | Tranh thờ cúng, trừ tà theo quan niệm dân gian |
Nhìn bảng có thể thấy Huế đứng giữa hai miền: có bánh chưng của Bắc và bánh tét của Nam, có mai vàng như Nam Bộ nhưng thú chơi hoa vẫn mang nét cung đình. Đó là đặc trưng của một vùng đất từng là kinh đô, nơi hội tụ phong tục của cả nước.
Gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy có thể hợp cho người ở xa, nhưng nếu có dịp ghé Huế cuối năm, một gói mứt gừng, một hộp bánh in mua ở chợ Đông Ba vẫn là món quà mang đúng vị Tết Huế nhất.
Hoa giấy Thanh Tiên: hoa không tàn trên bàn thờ ngày Tết
Làng Thanh Tiên nằm bên bờ sông Hương, cách trung tâm Huế không xa, nổi tiếng với nghề làm hoa giấy thờ. Theo lời kể của người làng, nghề đã có từ hàng trăm năm trước. Mỗi dịp Tết, người làng làm hàng nghìn bó hoa giấy nhiều màu, mang ra chợ Đông Ba và các chợ quanh Huế bán.
Hoa giấy Thanh Tiên làm từ giấy màu, cành tre hoặc nứa vót mỏng, dán thành những bông hoa nhiều cánh, cắm thành bó. Màu sắc rực rỡ: đỏ, vàng, xanh, tím, hồng, theo lối phối màu dân gian. Hoa được dùng để cắm trên bàn thờ gia tiên, bàn thờ thần linh trong những ngày Tết.
Theo nếp nhiều gia đình Huế xưa, hoa giấy được bày lên bàn thờ từ những ngày cuối tháng Chạp, giữ suốt mấy ngày Tết, và được hoá đi vào thời điểm theo lệ của từng nhà, thường sau những ngày đầu tháng Giêng. Hoa giấy không tàn như hoa tươi, phù hợp với tiết trời mưa ẩm của Huế và với điều kiện của những gia đình không có vườn hoa.
Những năm gần đây, nghề hoa giấy Thanh Tiên được khôi phục và phát triển, có người làng làm thêm hoa sen giấy để trang trí và làm quà lưu niệm cho du khách. Làng trở thành điểm tham quan, du khách có thể xem nghệ nhân làm hoa và tự tay làm thử. Đây là một ví dụ về một nghề thủ công gắn với Tết được làm mới để sống tiếp.
Hương Thủy Xuân và tranh làng Sình: những làng nghề sống cùng Tết Huế
Bên cạnh hoa giấy Thanh Tiên, chợ Tết Huế còn có hàng của nhiều làng nghề ven đô sống nhờ mùa Tết. Làng hương Thủy Xuân, nằm ở phía nam thành phố, gần khu lăng tẩm, làm hương thờ từ lâu đời. Những bó chân hương nhuộm đỏ, vàng, xanh được xếp xoè thành hình bông hoa phơi trước sân, nay thành cảnh chụp ảnh quen thuộc của du khách.
Hương Thủy Xuân làm thủ công: vót tăm tre, nhuộm màu chân hương, se bột hương quanh que, phơi nắng. Tháng Chạp là mùa bận nhất, cả làng làm hương cho Tết, cho rằm tháng Giêng. Hương được mang ra chợ Đông Ba, các chợ phường và đi khắp các tỉnh miền Trung.
Làng Sình bên bờ sông Hương, phía hạ lưu, nổi tiếng với tranh in khắc gỗ dùng trong thờ cúng. Tranh làng Sình được bán nhiều dịp cuối năm, dùng trong các lễ cúng rồi hoá đi, khác với tranh Đông Hồ dán vách để ngắm cả năm. Chuyện kỹ thuật và ý nghĩa từng bộ tranh đã có ở trang chuyên về tranh dân gian.
Ba làng nghề hoa giấy, hương và tranh cho thấy bàn thờ Tết Huế được làm nên từ bàn tay của cả một vùng. Mua một bó hương Thủy Xuân hay một bó hoa Thanh Tiên ở chợ Đông Ba cũng là góp phần giữ những làng nghề ấy.
Nếp sắm Tết của người Huế xưa
Chậm và kỹ. Người Huế xưa sắm Tết từ đầu tháng Chạp, mỗi lần đi chợ mua một ít, không dồn vào mấy ngày cuối. Các món mứt, bánh in nhiều nhà tự làm, chỉ mua nguyên liệu ở chợ.
Bàn thờ là ưu tiên. Trong ngân sách Tết của nhiều gia đình Huế, đồ thờ được ưu tiên trước: hoa giấy, hương, nến, mâm quả. Ăn uống có thể giản dị, nhưng bàn thờ phải đủ đầy và trang nghiêm.
Mứt tự làm. Nhiều gia đình Huế tự làm mứt gừng, mứt me, mứt bí trong tháng Chạp. Làm mứt là việc của phụ nữ trong nhà, công phu, cả nhà cùng ngồi bên bếp lửa những đêm mưa lạnh.
Chọn hàng quen. Người Huế xưa ít mua hàng lạ, quen mua của người bán nào thì cả đời mua của người ấy. Mối quan hệ người mua người bán ở chợ Huế mang nhiều tình nghĩa.
Tiết kiệm mà tươm tất. Huế không phải vùng giàu có, nhưng người Huế coi trọng sự tươm tất ngày Tết. Mọi thứ không cần nhiều nhưng phải đẹp, phải đúng lễ.
Chợ Tết Huế trong tiết trời mưa
Một nét riêng của chợ Tết Huế là mưa. Tháng Chạp ở Huế thường mưa dầm, rét ẩm, chợ Tết vì thế mang màu xám của trời và màu áo mưa của người đi chợ. Người bán che bạt, che nilon cho hàng, người mua đội nón lá, khoác áo mưa lách qua những lối đi trơn trượt.
Trong mưa, những bó hoa giấy rực rỡ, những chậu mai vàng, những gánh cúc trở nên nổi bật lạ lùng. Nhiều người viết về Huế đã tả cảnh chợ Tết trong mưa như một bức tranh vừa buồn vừa ấm. Mưa Huế không làm chợ Tết vắng, chỉ làm nó trầm hơn, đúng với tính cách xứ Huế.
Tiết trời ấy cũng giải thích vì sao người Huế chuộng hoa giấy và mứt gừng. Hoa tươi dễ úng trong mưa ẩm, hoa giấy thì bền. Mứt gừng cay ấm, ăn với trà nóng những ngày Tết mưa lạnh là hợp nhất.
Những năm nắng ráo hiếm hoi, người Huế nói vui là "Tết đẹp trời", chợ đông hơn hẳn. Nhưng với nhiều người Huế đi xa, hình ảnh chợ Tết trong mưa mới là ký ức thật nhất về Tết quê nhà.
Chợ Tết Huế hôm nay
Chợ Đông Ba vẫn là trung tâm của chợ Tết Huế, dù đã được cải tạo, sửa sang nhiều lần. Những ngày giáp Tết, chợ vẫn đông, vẫn có hoa giấy Thanh Tiên, mứt gừng, bánh in, tré, dưa món. Bên cạnh đó, siêu thị và cửa hàng hiện đại đã làm thay đổi phần nào thói quen sắm Tết của người Huế trẻ.
Huế những năm gần đây còn tổ chức các chợ hoa Tết, phố đi bộ ngày Tết, các phiên chợ quê tái hiện, thu hút cả người dân lẫn du khách. Du khách đến Huế dịp Tết có cơ hội thấy những nét Tết cố đô mà nơi khác không có: hoa giấy trên bàn thờ, mứt gừng nhà làm, áo dài trong mưa.
Từ tháng 7 năm 2025, Huế là một trong sáu thành phố trực thuộc trung ương sau khi sắp xếp. Tên gọi thay đổi, nhưng chợ Đông Ba và nếp sắm Tết của người Huế vẫn còn đó. Nếu có dịp về Huế cuối năm, hãy dành một buổi sáng đi chợ Đông Ba, mua một bó hoa giấy, một gói mứt gừng, và đứng ở bến chợ nhìn ghe thuyền trên sông Hương một lúc.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Tết lớn nhất ở Huế là chợ nào?
Chợ Đông Ba bên bờ bắc sông Hương, gần cầu Trường Tiền, là chợ lớn và lâu đời nhất của Huế, đông nhất vào những ngày giáp Tết. Ngoài ra các chợ phường như An Cựu, Bến Ngự, Tây Lộc cũng rất đông dịp Tết.
Hoa giấy Thanh Tiên dùng để làm gì?
Hoa giấy Thanh Tiên là hoa làm từ giấy màu và cành tre, dùng cắm trên bàn thờ gia tiên, bàn thờ thần linh của người Huế những ngày Tết. Hoa bền trong tiết trời mưa ẩm, được bày từ cuối tháng Chạp và hoá đi sau Tết theo lệ từng nhà.
Làng hoa giấy Thanh Tiên ở đâu?
Làng Thanh Tiên nằm bên bờ sông Hương, không xa trung tâm Huế. Nghề làm hoa giấy đã có từ hàng trăm năm theo lời kể của người làng, những năm gần đây được khôi phục, có thêm hoa sen giấy và đón khách tham quan làm thử.
Chợ Tết Huế có những món đặc trưng nào?
Chợ Tết Huế có mứt gừng, mứt me, mứt bí, bánh in bột đậu xanh, bánh thuẫn, tré, nem, tôm chua, dưa món, củ kiệu, cùng hoa giấy Thanh Tiên, hương Thủy Xuân, tranh làng Sình, mai vàng và cúc.
Vì sao người Huế chuộng hoa giấy ngày Tết?
Tháng Chạp ở Huế thường mưa dầm, rét ẩm, hoa tươi dễ úng, còn hoa giấy thì bền suốt mấy ngày Tết. Hoa giấy cũng hợp với những gia đình không có vườn hoa. Theo thời gian, hoa giấy trở thành nét riêng của bàn thờ Tết Huế.
Người Huế xưa sắm Tết có gì khác?
Người Huế xưa sắm Tết chậm, kỹ, từ đầu tháng Chạp, ưu tiên đồ thờ hơn đồ ăn, nhiều nhà tự làm mứt và bánh in. Họ quen mua hàng của người quen, coi trọng sự tươm tất, đúng lễ hơn sự đầy đủ, rình rang.