Lặt lá mai là việc tuốt bỏ toàn bộ lá cây mai vàng khoảng mười lăm đến hai mươi ngày trước Tết, theo nếp nhiều nhà Nam Bộ thường làm vào quanh rằm tháng Chạp, để cây dồn sức cho nụ và hoa nở rộ đúng mấy ngày Tết. Ngày lặt cụ thể không cố định: nhà vườn quyết định theo độ lớn của nụ và thời tiết từng năm.
Với nhiều gia đình miền Nam, lặt lá mai không chỉ là một việc chăm cây mà là một nếp Tết, cả nhà cùng làm, báo hiệu Tết đã gần. Bài này kể vì sao phải lặt lá, lặt ngày nào, các bước theo kinh nghiệm nhà vườn, cách canh nụ cho nở đúng ngày, chăm mai sau Tết và ký ức lặt lá mai. Ý nghĩa biểu tượng hoa mai và cách chọn mai khi mua đã có ở các trang chuyên đề.
Vì sao phải lặt lá mai
Mai vàng Nam Bộ ngoài tự nhiên thường rụng lá vào mùa khô rồi ra hoa, vào khoảng đầu năm âm lịch. Lặt lá mai là cách người trồng mô phỏng và điều khiển quá trình ấy: bỏ toàn bộ lá cùng một lúc để cây ngừng nuôi lá, dồn nước và dinh dưỡng vào nụ, nụ lớn nhanh và nở đồng loạt.
Nếu không lặt lá, mai vẫn có thể ra hoa nhưng thường nở lác đác, không đúng Tết, hoa lẫn trong lá xanh nên không rực rỡ. Lặt lá đúng lúc giúp cây nở rộ vào đúng những ngày cần, hoa vàng phủ kín cành, thứ mà người chơi mai mong đợi.
Tuy vậy, lặt lá không phải phép màu. Muốn mai nở đẹp, cây phải được chăm cả năm: bón phân, tưới nước, tỉa cành, để cây có nhiều nụ khoẻ. Lặt lá chỉ là bước cuối, như người ta nói là "chốt" thời điểm nở. Cây yếu, ít nụ thì lặt lá đúng ngày cũng không cho hoa đẹp.
Mỗi vùng, mỗi giống mai, mỗi năm thời tiết khác nhau, nên kinh nghiệm lặt lá cũng khác nhau. Những gì trình bày dưới đây là nét chung theo kinh nghiệm phổ biến của người trồng mai Nam Bộ; với cây quý hoặc khi chưa chắc, nên hỏi nhà vườn đã bán cây cho mình.
Lặt lá mai ngày nào: căn cứ theo nụ và thời tiết
Câu "lặt lá mai ngày rằm tháng Chạp" là lời dặn quen của nhiều nhà, nhưng nhà vườn có kinh nghiệm luôn nhìn nụ và trời trước khi quyết. Bảng dưới gom các căn cứ thường được nhắc tới, mang tính tham khảo.
| Tình huống | Hướng xử lý thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nụ nhỏ, thời tiết bình thường | Lặt khoảng rằm tháng Chạp hoặc sớm hơn vài ngày | Mốc dân gian quen thuộc |
| Nụ đã to, lộ màu xanh vàng | Có thể lặt muộn hơn, gần hai mươi tháng Chạp | Lặt sớm dễ nở trước Tết |
| Trời nắng nóng nhiều | Có xu hướng lặt muộn hơn | Nắng nóng làm nụ phát triển nhanh |
| Trời lạnh, âm u kéo dài | Có xu hướng lặt sớm hơn | Lạnh làm nụ chậm |
| Cây ở miền Trung (Huế, Đà Nẵng) | Thường lặt sớm hơn Nam Bộ | Khí hậu lạnh hơn, mai nở chậm hơn |
Cách chắc nhất là quan sát nụ hằng ngày từ đầu tháng Chạp. Nụ mai lớn dần, vỏ bọc nụ tách ra, lộ màu trong. Người trồng lâu năm nhìn nụ là biết bao nhiêu ngày nữa thì nở.
Năm thời tiết thất thường, ngay cả nhà vườn cũng có khi tính sai. Mai nở sớm vài ngày hay muộn vài ngày là chuyện thường, không có gì đáng lo; theo quan niệm của nhiều người, mai nở mùng Ba hay mùng Bốn vẫn là mai Tết.
Các bước lặt lá mai theo kinh nghiệm nhà vườn
Trình tự dưới đây là kinh nghiệm phổ biến, áp dụng cho mai trồng chậu hay trồng đất trong nhà vườn gia đình. Mỗi nhà vườn có thể làm khác đôi chút.
- Giảm tưới trước vài ngày. Khoảng năm đến bảy ngày trước khi lặt, nhiều người giảm tưới để lá hơi héo, dễ lặt và cây quen dần với trạng thái thiếu nước.
- Lặt lá vào buổi sáng hoặc chiều mát. Tránh lặt giữa trưa nắng gắt.
- Lặt từng lá, chừa cuống. Dùng tay ngắt nhẹ phần phiến lá hoặc dùng kéo nhỏ cắt, chừa lại cuống lá để không làm tổn thương mắt nụ ở nách lá.
- Lặt sạch toàn bộ. Bỏ hết lá trên cây, kể cả lá non, để cây không còn chỗ nuôi lá.
- Tưới đẫm sau khi lặt. Lặt xong tưới nước đẫm để cây hồi phục và nụ bắt đầu lớn. Một số nhà vườn bón thêm phân theo kinh nghiệm riêng.
- Theo dõi nụ hằng ngày. Từ sau khi lặt đến Tết, quan sát nụ để điều chỉnh tưới nước, che nắng nếu cần.
Khi lặt, nên cẩn thận với cây mai già, cây quý: ngắt mạnh tay có thể làm gãy nụ, bóc vỏ cành. Trẻ con tham gia lặt lá rất vui, nhưng người lớn nên hướng dẫn lặt đúng cách, chừa cuống, không giật mạnh.
Canh mai nở đúng Tết: những kinh nghiệm dân gian
Nụ chậm thì thêm nắng, thêm nước ấm. Theo kinh nghiệm nhiều nhà vườn, khi thấy nụ chậm so với dự tính, có thể đưa cây ra chỗ nhiều nắng hơn, tưới nước ấm vào gốc buổi sáng. Đây là kinh nghiệm dân gian, hiệu quả tuỳ cây và tuỳ thời tiết.
Nụ nhanh thì che mát, giảm nước. Khi nụ phát triển nhanh, có nguy cơ nở trước Tết, người trồng che bớt nắng, đưa cây vào chỗ râm, tưới ít nước hơn để làm chậm quá trình.
Không thay đổi quá đột ngột. Dù muốn nhanh hay chậm, các can thiệp nên làm từ từ. Thay đổi đột ngột về nước, nắng có thể làm nụ rụng, cây suy.
Chấp nhận trời. Người trồng mai lâu năm thường nói: chăm thì phải chăm, nhưng nở ngày nào là ở trời. Thái độ ấy giúp người chơi mai không quá căng thẳng khi mai nở lệch vài ngày.
Hỏi nhà vườn. Nếu mua mai chậu, hỏi người bán về thời điểm lặt lá và cách chăm. Nhiều nhà vườn đã lặt lá sẵn trước khi bán, người mua chỉ cần giữ cây đúng cách.
Vì sao miền Nam chưng mai mà không chưng đào
Câu hỏi này trẻ con miền Nam hay hỏi khi xem phim, xem ảnh Tết Hà Nội. Câu trả lời trước hết nằm ở khí hậu. Đào là cây ưa lạnh, cần một mùa đông đủ rét mới ra hoa đẹp; miền Nam nóng quanh năm nên đào khó trồng, khó nở. Mai vàng thì ngược lại, là cây bản địa của rừng miền Trung và Nam Bộ, hợp nắng nóng, tự ra hoa vào mùa khô trùng dịp Tết.
Khi người Việt vào khai phá phương Nam, họ mang theo nếp chưng hoa ngày Tết nhưng phải tìm loài hoa hợp đất mới. Mai vàng nở đúng Tết, màu vàng rực, dễ trồng trong vườn nhà, nên dần thay chỗ của đào trong Tết miền Nam. Từ đó hình thành cặp đối quen thuộc: đào Bắc, mai Nam.
Ở miền Trung, nhất là Huế và các tỉnh duyên hải, mai vàng cũng là hoa Tết chính, có nơi chơi cả mai lẫn đào. Ở Tây Nguyên và vùng cao có thêm mai anh đào, một loài khác hẳn, nở hồng vào mùa xuân. Những khác biệt ấy cho thấy nếp Tết được giữ bằng cách thích nghi với đất trời từng vùng.
Ý nghĩa biểu tượng của sắc vàng hoa mai theo quan niệm dân gian, các giống mai và cách chọn mai khi mua đã có ở những trang chuyên đề. Ở đây chỉ nhấn một điều: tục lặt lá mai là một kỹ thuật nông nghiệp đã trở thành phong tục, sinh ra từ chính cuộc gặp giữa nếp Tết của người Việt và loài cây của đất phương Nam.
Ký ức lặt lá mai của nhà Nam Bộ
Ở nhiều gia đình miền Nam, ngày lặt lá mai là một ngày đặc biệt của tháng Chạp. Cả nhà ra sân, ông bà chỉ dẫn, cha mẹ lặt cành cao, trẻ con lặt cành thấp. Lá mai rụng đầy sân, ai cũng tay xanh màu lá. Lặt xong, cây mai trơ cành với những chùm nụ nhỏ, và cả nhà biết Tết chỉ còn hơn hai tuần nữa.
Từ ngày lặt lá, trẻ con thường ra ngắm cây mai mỗi sáng, đếm xem có bao nhiêu nụ bắt đầu hé. Những ngày giáp Tết, khi cánh mai đầu tiên bung ra, đứa trẻ nào thấy trước sẽ chạy vào báo cả nhà. Ký ức ấy được nhiều người miền Nam nhắc lại khi đi xa, như một hình ảnh của Tết quê nhà.
Ở các nhà vườn trồng mai để bán, lặt lá là một mùa công việc thật sự: hàng trăm, hàng nghìn gốc mai phải lặt trong vài ngày, gia đình phải thuê thêm người làm. Những vùng trồng mai nổi tiếng như vùng Thủ Đức cũ, Bình Định cũ hay các làng mai ven Thành phố Hồ Chí Minh, mùa lặt lá là mùa tất bật nhất năm.
Ngày nay, nhiều gia đình thành phố mua mai chậu đã lặt sẵn hay thuê mai, nên ít còn cảnh cả nhà lặt lá. Nhưng với những ai còn một cây mai trước sân, ngày rằm tháng Chạp vẫn là ngày lặt lá, và việc ấy vẫn là một nếp Tết đáng giữ.
Sau Tết: chăm mai cho mùa sau
Hết Tết, hoa mai tàn dần, cây cần được chăm để hồi phục và chuẩn bị cho mùa hoa năm sau. Nhiều nhà vườn bắt đầu bằng việc cắt bỏ hoa tàn, nụ khô, tránh cho cây tốn sức nuôi hạt. Sau đó tỉa cành, tạo tán, cắt những cành yếu, cành mọc lộn xộn.
Tiếp theo là bón phân, tưới nước đều để cây ra lá mới, ra cành mới. Những cành mới này sẽ mang nụ cho Tết năm sau. Với mai chậu, có thể thay đất, thay chậu nếu cây đã lớn, nhưng nên làm vào lúc cây khoẻ, tránh làm khi cây đang yếu.
Mai thuê thì trả lại nhà vườn để họ chăm. Mai mua đứt mà nhà không có điều kiện chăm, có thể gửi nhà vườn chăm hộ, hoặc trồng xuống đất nếu nhà có sân vườn. Cây mai sống nhiều năm trong một gia đình là một kỷ vật, mỗi Tết lại nở như nhắc chuyện năm cũ.
Vòng chăm mai trọn một năm, từ sau Tết đến ngày lặt lá, là vòng thời gian mà người trồng mai sống cùng cây. Hiểu vòng ấy, người chơi mai sẽ quý hơn những bông hoa vàng trong mấy ngày Tết, và hiểu vì sao người miền Nam coi mai như một thành viên của nhà.
Câu hỏi thường gặp
Lặt lá mai vào ngày nào?
Theo nếp nhiều nhà Nam Bộ, lặt lá mai vào khoảng rằm tháng Chạp, tức mười lăm đến hai mươi ngày trước Tết. Ngày cụ thể tuỳ độ lớn của nụ và thời tiết: nụ to, trời nắng thì lặt muộn hơn; nụ nhỏ, trời lạnh thì lặt sớm hơn. Ở miền Trung thường lặt sớm hơn Nam Bộ.
Vì sao phải lặt lá mai trước Tết?
Lặt lá giúp cây ngừng nuôi lá, dồn nước và dinh dưỡng vào nụ, nụ lớn nhanh và nở đồng loạt đúng Tết. Không lặt lá, mai có thể nở lác đác, không đúng ngày và hoa lẫn trong lá xanh.
Lặt lá mai thế nào cho đúng?
Theo kinh nghiệm phổ biến, giảm tưới vài ngày trước khi lặt, lặt vào lúc mát, ngắt hoặc cắt từng lá chừa cuống để không làm tổn thương mắt nụ, lặt sạch toàn bộ lá rồi tưới đẫm. Sau đó theo dõi nụ hằng ngày.
Mai nở sớm hoặc muộn thì làm sao?
Theo kinh nghiệm dân gian, nụ chậm thì đưa ra chỗ nắng hơn, tưới nước ấm buổi sáng; nụ nhanh thì che mát, giảm nước. Nên can thiệp từ từ. Mai nở lệch vài ngày là chuyện thường, nhiều người vẫn coi đó là mai Tết.
Mai mua chậu ở chợ có cần lặt lá nữa không?
Nhiều nhà vườn đã lặt lá sẵn trước khi bán, cây chỉ còn cành và nụ. Nếu cây còn lá, nên hỏi người bán thời điểm lặt phù hợp. Giữ cây ở chỗ có nắng nhẹ, tưới đều, tránh gió lùa và nhiệt độ thay đổi đột ngột.
Sau Tết chăm mai thế nào?
Cắt bỏ hoa tàn, nụ khô, tỉa cành yếu, bón phân và tưới đều để cây ra lá, ra cành mới mang nụ cho năm sau. Mai thuê thì trả nhà vườn; mai mua mà không có điều kiện chăm có thể gửi nhà vườn hoặc trồng xuống đất.