Chợ tranh Đông Hồ là phiên chợ chỉ họp trong tháng Chạp ở làng tranh Đông Hồ bên sông Đuống, nay thuộc Bắc Ninh: theo lời kể của người làng và nhiều tài liệu, mỗi năm chợ họp khoảng năm phiên vào các ngày mồng sáu, mười một, mười sáu, hai mươi mốt và hai mươi sáu tháng Chạp. Thương lái và người các làng về mua tranh gà, tranh lợn, tranh Vinh hoa, Phú quý mang đi bán khắp vùng cho Tết.
Bài này kể lại phiên chợ tranh cuối năm và vai trò của nó trong tục chơi tranh Tết, những bức tranh Đông Hồ bán chạy nhất ngày Tết, tranh Hàng Trống trên phố Hà Nội những ngày giáp Tết, và chợ tranh hôm nay còn gì. Kỹ thuật khắc ván, màu điệp và cách đọc từng bức tranh đã có ở trang chuyên về tranh dân gian nên chỉ nhắc qua.
Làng Đông Hồ và phiên chợ tranh cuối năm
Làng Đông Hồ nằm bên bờ nam sông Đuống, thuộc vùng Thuận Thành cũ của Bắc Ninh, là làng làm tranh khắc gỗ nổi tiếng nhất Việt Nam. Tranh Đông Hồ in trên giấy điệp, màu lấy từ cây cỏ, đất đá, nét khắc mộc mạc. Nghề tranh ở đây có từ nhiều trăm năm, theo các tài liệu phổ biến; thời điểm khởi đầu chính xác chưa xác định được.
Tranh Đông Hồ chủ yếu là tranh Tết: người ta mua về dán vách, dán cửa ngày Tết, hết năm thì thay tranh mới. Vì thế nghề tranh có tính mùa vụ rõ rệt: cả năm làng làm tranh, tích trữ, đến tháng Chạp thì bán. Chợ tranh ra đời để đáp ứng nhu cầu ấy, là nơi người làng bán tranh cho thương lái và người mua lẻ.
Chợ tranh họp ở đầu làng, theo lời kể là gần bờ sông, những phiên đông người đến từ nhiều làng, nhiều tỉnh. Tranh bày trên chiếu, trên phên tre, xếp thành từng chồng theo bộ. Người mua chọn tranh, mặc cả, buộc tranh thành bó rồi gánh về hoặc chất lên thuyền xuôi sông Đuống.
Việc chợ chỉ họp vài phiên trong tháng Chạp khiến mỗi phiên là một sự kiện. Thương lái đến sớm để chọn tranh đẹp, người làng thức đêm để in nốt tranh cho kịp phiên, trẻ con theo cha mẹ ra chợ phụ bày tranh. Phiên cuối, hai mươi sáu tháng Chạp, là phiên vội nhất, ai còn tranh thì cố bán hết.
Tranh Đông Hồ bán chạy ngày Tết
Trong hàng trăm mẫu tranh Đông Hồ, một số bức đặc biệt được ưa chuộng ngày Tết vì nội dung chúc tụng, cầu may. Bảng dưới gom những bức thường được nhắc đến; ý nghĩa ghi theo cách hiểu phổ biến.
| Tranh | Hình vẽ | Ý nghĩa theo quan niệm dân gian |
|---|---|---|
| Lợn đàn, Lợn nái | Lợn mẹ và đàn lợn con, trên mình có xoáy âm dương | Mong sung túc, con cháu đông đúc |
| Gà đàn, Gà trống | Gà trống, gà mái và đàn gà con | Gà gáy sáng mở đầu năm mới, mong đông con nhiều cháu |
| Vinh hoa, Phú quý | Em bé ôm gà, em bé ôm vịt | Lời chúc vinh hiển và giàu sang |
| Đám cưới chuột | Đoàn chuột rước dâu, mèo nhận lễ | Tranh trào lộng, vừa vui vừa châm biếm |
| Hứng dừa, Đánh ghen | Cảnh sinh hoạt, chuyện đời thường | Tranh sinh hoạt, mang tính giải trí |
| Chăn trâu thổi sáo | Trẻ cưỡi trâu thổi sáo | Cảnh thanh bình làng quê |
Những bức tranh này thường được bán theo cặp hoặc theo bộ, như Vinh hoa đi cùng Phú quý. Người mua chọn theo cặp để dán đối xứng hai bên cửa hay hai bên vách. Cách đọc chi tiết từng bức đã có ở trang chuyên về tranh dân gian.
Nhìn danh sách có thể thấy tranh Tết Đông Hồ phần lớn mang lời chúc về con cháu, sự đủ đầy và niềm vui, gần với mong ước của người nông dân. Đó là lý do tranh được bán khắp các làng quê Bắc Bộ.
Tháng Chạp ở làng tranh: in cho kịp phiên chợ
Để có tranh bán ở chợ tháng Chạp, làng Đông Hồ xưa phải chuẩn bị từ nhiều tháng trước. Theo lời kể của người làng, từ khoảng giữa năm, các nhà đã bắt đầu làm giấy điệp: quét hồ điệp nghiền từ vỏ sò lên giấy dó, phơi khô, rồi tích trữ. Màu được chuẩn bị từ cây cỏ, đất đá quanh vùng.
Khi vào vụ in, cả nhà cùng làm: người lớn in, trẻ con phơi tranh, người già xếp tranh thành bộ. Tranh Đông Hồ in màu trước, mỗi màu một ván, sau cùng in nét đen bằng ván nét để giữ đường viền sắc. Một bức tranh qua nhiều lần in, nhiều lần phơi, nên tháng Chạp sân nhà nào cũng phủ kín tranh đang phơi.
Những ngày sát phiên chợ là những ngày bận nhất: in nốt, phơi nốt, đếm tranh, bó tranh. Gặp trời nồm ẩm, tranh lâu khô, cả nhà phải thức đêm hong tranh. Người làng nói vui rằng Tết của làng tranh đến muộn hơn các làng khác, vì phải lo Tết cho cả vùng trước.
Nhịp làm việc ấy là một phần của văn hoá làng tranh, giống như nhịp gói bánh chưng ở làng Tranh Khúc hay nhịp làm hương ở làng hương. Mỗi làng nghề Tết có một tháng Chạp riêng, và chợ tranh tháng Chạp là nơi công sức ấy được đền đáp.
Tranh Đông Hồ trong thơ và trong nếp Tết làng
Hình ảnh tranh Đông Hồ ngày Tết đã đi vào thơ ca. Bài "Bên kia sông Đuống" của Hoàng Cầm có hai câu nhiều người thuộc: "Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong / Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp". Hai câu thơ nói đúng điều làm nên tranh Đông Hồ: nét vẽ trong sáng, màu sắc dân tộc và chất giấy điệp lấp lánh.
Trong nếp Tết làng Bắc Bộ xưa, dán tranh là một việc của những ngày cuối năm, cùng với quét dọn nhà cửa, lau bàn thờ. Tranh cũ được bóc đi, tranh mới được dán lên vách, lên cửa. Người lớn chọn tranh theo mong ước của nhà: nhà mong con cháu dán tranh lợn đàn, gà đàn; nhà có con đi học dán tranh chúc học hành.
Với trẻ con làng, tranh Tết là thứ để ngắm cả năm. Nhiều người lớn tuổi kể rằng họ thuộc từng chi tiết của bức tranh dán trên vách nhà mình, con lợn có bao nhiêu xoáy, con gà có mấy chiếc lông đuôi. Tranh Đông Hồ vì thế không chỉ là đồ trang trí mà là một phần của tuổi thơ.
Tục chơi tranh Tết xưa, chợ tranh tháng Chạp nói chung ở các vùng và cách thay tranh mỗi năm đã có ở trang chuyên về tranh dân gian; ở đây chỉ nhấn vào phiên chợ của chính làng tranh, nơi mọi bức tranh Tết bắt đầu cuộc hành trình về các làng.
Tranh Hàng Trống trên phố Hà Nội những ngày giáp Tết
Nếu Đông Hồ là tranh Tết của làng quê, thì Hàng Trống là tranh Tết của phố. Tranh Hàng Trống làm ở khu phố Hàng Trống và các phố lân cận của Hà Nội xưa, kỹ thuật in nét bằng ván khắc rồi tô màu bằng tay, nét mềm và màu tươi hơn tranh Đông Hồ.
Những ngày giáp Tết, các cửa hàng tranh Hàng Trống bày tranh ra phố, người Hà Nội đến mua tranh treo trong nhà. Tranh Hàng Trống có nhiều loại: tranh thờ như Ngũ hổ, tranh Tết như Lý ngư vọng nguyệt, Tố nữ, tranh tứ bình. Người phố chuộng tranh Hàng Trống vì đẹp, cầu kỳ, hợp với không gian nhà phố.
Tranh Hàng Trống mai một sớm hơn tranh Đông Hồ. Đến nửa sau thế kỷ 20, nghề tranh Hàng Trống gần như không còn, chỉ một số ít nghệ nhân giữ nghề. Những năm gần đây có những nỗ lực phục hồi, mở lớp truyền nghề, trưng bày tranh Hàng Trống dịp Tết.
Khi kể cho con cháu về tranh Tết Hà Nội, có thể đặt hai dòng tranh cạnh nhau: Đông Hồ mộc mạc của làng, Hàng Trống tinh tế của phố. Hai dòng tranh cho thấy Tết làng và Tết phố khác nhau, nhưng cùng chung mong ước về một năm mới tốt lành.
Chợ tranh Đông Hồ hôm nay còn gì
Từ nửa sau thế kỷ 20, khi tranh in công nghiệp, lịch treo tường và đồ trang trí hiện đại phổ biến, nhu cầu tranh Đông Hồ dán Tết giảm mạnh. Nhiều gia đình trong làng bỏ nghề tranh, chuyển sang làm hàng mã. Phiên chợ tranh tháng Chạp thưa dần, đến nay chủ yếu còn trong ký ức người làng.
Chỉ còn một số ít gia đình nghệ nhân giữ nghề làm tranh truyền thống, tiếp tục in tranh trên giấy điệp, dùng màu tự nhiên. Tranh Đông Hồ ngày nay chủ yếu bán cho du khách, người sưu tầm, làm quà tặng, ít còn được dán vách như xưa. Một số trung tâm, nhà nghệ nhân trong làng đón khách tham quan, cho du khách tự tay in thử.
Những năm gần đây, nghề tranh Đông Hồ được các cơ quan văn hoá quan tâm gìn giữ, có những chương trình truyền nghề, phục dựng chợ tranh dịp cuối năm như một sự kiện văn hoá. Hình ảnh tranh Đông Hồ cũng được dùng nhiều trên thiệp Tết, bao lì xì, đồ lưu niệm.
Nếu muốn giữ tục chơi tranh Tết, có thể mua một đôi tranh Đông Hồ thật, in trên giấy điệp, dán hoặc lồng khung treo trong nhà dịp Tết. Mua tranh trực tiếp từ nghệ nhân trong làng là cách tốt nhất để góp phần giữ nghề.
Mua tranh Đông Hồ ngày Tết: mấy điều nên biết
Tranh Đông Hồ thật và tranh in công nghiệp mô phỏng bày bán lẫn lộn, nhất là ở các điểm du lịch. Vài điều giúp người mua chọn đúng.
- Xem giấy. Tranh thật in trên giấy dó quét điệp, bề mặt lấp lánh nhẹ dưới ánh sáng, sờ hơi ráp. Tranh in công nghiệp thường trên giấy trơn, bóng đều.
- Xem màu. Màu tranh thật là màu tự nhiên, hơi trầm, không đều tuyệt đối. Màu in công nghiệp thường rực, đồng đều, có khi chói.
- Xem nét. Nét in ván gỗ có độ đậm nhạt khác nhau, đôi chỗ lem nhẹ; tranh in máy nét sắc, đều.
- Mua tại làng nếu có thể. Đến làng Đông Hồ, mua tại nhà nghệ nhân vừa chắc tranh thật vừa được xem quy trình in.
- Bảo quản. Tranh giấy dễ ẩm mốc, nên lồng khung kính hoặc cất trong ống giấy khô, tránh nắng trực tiếp làm phai màu.
Một đôi tranh Đông Hồ thật trong nhà ngày Tết là món trang trí có câu chuyện, và mỗi lần nhìn tranh là một lần nhắc về phiên chợ tranh bên sông Đuống của Tết xưa.
Câu hỏi thường gặp
Chợ tranh Đông Hồ họp vào những ngày nào?
Theo lời kể của người làng và nhiều tài liệu, chợ tranh Đông Hồ xưa chỉ họp trong tháng Chạp, khoảng năm phiên vào các ngày mồng sáu, mười một, mười sáu, hai mươi mốt và hai mươi sáu. Ngày nay phiên chợ tranh chủ yếu còn trong ký ức và trong các chương trình phục dựng.
Làng tranh Đông Hồ ở đâu?
Làng Đông Hồ nằm bên bờ nam sông Đuống, thuộc vùng Thuận Thành cũ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sắp xếp năm 2025. Làng nổi tiếng với tranh khắc gỗ in trên giấy điệp, màu tự nhiên.
Tranh Đông Hồ nào thường được mua ngày Tết?
Những bức hay được mua ngày Tết là Lợn đàn, Gà đàn, Vinh hoa, Phú quý, Đám cưới chuột, Chăn trâu thổi sáo. Tranh thường mua theo cặp để dán đối xứng. Nội dung phần lớn là lời chúc sung túc, con cháu đông đúc, năm mới vui vẻ.
Tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống khác nhau thế nào?
Tranh Đông Hồ in toàn bộ bằng ván khắc, cả nét và màu, trên giấy điệp, mộc mạc, là tranh Tết của làng quê. Tranh Hàng Trống in nét bằng ván rồi tô màu bằng tay, nét mềm, màu tươi, là tranh của phố Hà Nội.
Làm sao phân biệt tranh Đông Hồ thật?
Tranh thật in trên giấy dó quét điệp lấp lánh, sờ hơi ráp, màu tự nhiên hơi trầm, nét ván gỗ đậm nhạt không đều. Tranh in công nghiệp thường trên giấy trơn bóng, màu rực đồng đều, nét sắc. Mua tại nhà nghệ nhân trong làng là chắc nhất.
Hai câu thơ nổi tiếng về tranh Đông Hồ là gì?
Đó là hai câu trong bài Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm: Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong, Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp. Hai câu thơ nói đúng nét vẽ trong sáng, màu sắc dân tộc và chất giấy điệp của tranh Đông Hồ.