Chợ Tết Chợ Lớn là vùng chợ của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, quanh chợ Bình Tây và các phố như Hải Thượng Lãn Ông, Lương Nhữ Học, nơi những ngày giáp Tết đỏ rực đồ trang trí, câu liễn, đèn lồng, cùng lạp xưởng, bánh tổ, mứt, hạt dưa và quýt. Đây là một trong những chợ Tết đặc trưng nhất Nam Bộ, nơi Tết Việt và Tết Hoa gặp nhau.
Bài này kể lại chợ Bình Tây những ngày cuối năm, các phố bán đồ Tết, những món Tết đặc trưng của người Hoa, nếp sắm Tết và những tục quen như dán chữ Phúc ngược, cùng chợ Tết Chợ Lớn trong ký ức người Sài Gòn và cách đi chợ hôm nay.
Chợ Lớn những ngày giáp Tết
Chợ Lớn là khu vực người Hoa sinh sống lâu đời ở phía tây Sài Gòn, gồm phần lớn vùng quận 5, quận 6 cũ và một phần các quận lân cận, nay thuộc các phường mới của Thành phố Hồ Chí Minh sau sắp xếp năm 2025. Từ thế kỷ 18, 19, đây đã là trung tâm buôn bán sầm uất của Nam Bộ, nơi hàng hoá từ miền Tây và từ nước ngoài tập kết.
Những ngày cuối năm, Chợ Lớn đổi màu. Các phố buôn đồ trang trí treo kín đèn lồng đỏ, câu liễn, dây pháo giả, bao lì xì. Các chợ đầy lạp xưởng, mứt, bánh, hạt dưa. Người mua đổ về từ khắp thành phố và các tỉnh lân cận, cả người Hoa lẫn người Việt.
Chợ Tết Chợ Lớn có nét riêng so với các chợ Tết khác của Sài Gòn: màu đỏ áp đảo, chữ Hán khắp nơi, mùi lạp xưởng, mùi nhang, tiếng rao bằng tiếng Quảng, tiếng Triều Châu lẫn tiếng Việt. Đi chợ Tết Chợ Lớn là bước vào một không gian Tết khác, vẫn rất Nam Bộ nhưng mang hồn Hoa.
Với nhiều người Sài Gòn, kể cả người Việt không gốc Hoa, đi Chợ Lớn sắm Tết là một nếp quen. Đồ trang trí rẻ, đẹp, đủ loại; đồ ăn Tết của người Hoa ngon, được ưa chuộng. Chợ Lớn vì thế là chợ Tết chung của cả thành phố.
Chợ Bình Tây: trái tim của chợ Tết Chợ Lớn
Chợ Bình Tây là chợ lớn nhất của Chợ Lớn, xây dựng cuối thập niên 1920, hoàn thành khoảng năm 1930, do thương gia người Hoa Quách Đàm bỏ tiền xây, theo các tài liệu phổ biến. Chợ có kiến trúc kết hợp Á Đông và phương Tây, mái ngói, sân trong có tháp đồng hồ, là một công trình đặc trưng của Sài Gòn.
Chợ Bình Tây chủ yếu là chợ bán buôn, cung cấp hàng cho các chợ, tiệm khắp Nam Bộ. Những ngày giáp Tết, chợ hoạt động hết công suất: bánh mứt, hạt dưa, đồ khô, lạp xưởng, đồ trang trí Tết từ đây toả đi khắp nơi. Người mua lẻ cũng đến chợ để mua được giá tốt.
Những năm gần đây, chợ Bình Tây đã được trùng tu lớn, giữ lại kiến trúc cũ. Chợ vẫn là điểm đến của người mua sắm Tết và của du khách muốn xem một chợ truyền thống của người Hoa.
Quanh chợ Bình Tây là những dãy phố buôn bán, mỗi phố một mặt hàng: phố bán đồ khô, phố bán đồ nhựa, phố bán vải. Những ngày Tết, cả vùng quanh chợ là một chợ Tết khổng lồ, người mua có thể đi bộ từ phố này sang phố khác suốt cả buổi.
Đồ Tết đặc trưng ở chợ Chợ Lớn
Chợ Tết Chợ Lớn có những món mang đậm dấu ấn người Hoa, nhiều món đã trở thành đồ Tết chung của Nam Bộ. Bảng dưới gom các món hay được nhắc.
| Món | Mô tả | Ý nghĩa theo quan niệm dân gian |
|---|---|---|
| Lạp xưởng | Xúc xích khô làm từ thịt heo, mỡ, rượu, đường, phơi khô | Món ăn Tết quen, đỏ màu may mắn |
| Bánh tổ | Bánh làm từ bột nếp, đường, hấp trong khuôn, dẻo ngọt | Tên Hán đọc gần với "năm cao", mong năm sau hơn năm trước |
| Mứt, hạt dưa đỏ | Mứt các loại, hạt dưa nhuộm đỏ | Đãi khách, màu đỏ là màu Tết |
| Quýt, cam | Quýt có lá, đặt thành cặp | Chữ quýt đọc gần chữ "cát", tức điều lành |
| Câu liễn, chữ Phúc | Giấy đỏ viết chữ Hán vàng hoặc đen | Dán cửa, dán tường đón năm mới |
| Đèn lồng, bao lì xì | Đèn lồng đỏ, bao lì xì in chữ Hán | Trang trí, mừng tuổi |
Nhiều món trong bảng gắn với chơi chữ đồng âm trong tiếng Hán, một đặc trưng của văn hoá Tết người Hoa. Người Việt Nam Bộ tiếp nhận những món này rất tự nhiên, đến nay lạp xưởng, bánh tổ, quýt cặp đã là đồ Tết chung của nhiều nhà.
Gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy có thể là một lựa chọn cho người ở xa, nhưng đi Chợ Lớn chọn một hộp bánh tổ, một xâu lạp xưởng làm quà biếu vẫn là cái thú riêng của người Sài Gòn mỗi dịp cuối năm.
Phố Hải Thượng Lãn Ông và phố lồng đèn
Phố Hải Thượng Lãn Ông ở Chợ Lớn nổi tiếng là phố thuốc Bắc, nhưng những ngày giáp Tết, một đoạn phố và các phố lân cận đỏ rực đồ trang trí Tết: đèn lồng, câu liễn, dây pháo giả, cành mai giả, bao lì xì, linh vật con giáp. Người buôn từ khắp Nam Bộ đến đây lấy hàng, người mua lẻ đến chọn đồ trang trí nhà.
Gần đó là phố Lương Nhữ Học, quen gọi là phố lồng đèn, nổi tiếng nhất vào dịp Trung thu nhưng Tết cũng bày bán đèn lồng đỏ và đồ trang trí. Các phố này là nơi người Sài Gòn chụp ảnh Tết, nhất là người trẻ, với những dãy đèn đỏ treo kín trên đầu.
Đồ trang trí Tết ở Chợ Lớn phản ánh rõ ảnh hưởng của văn hoá Hoa: màu đỏ chủ đạo, chữ Hán, hình rồng, phượng, cá chép, con giáp. Nhiều gia đình người Việt mua về trang trí nhà mà không biết chữ Hán trên đó nghĩa là gì; hỏi người bán, họ sẽ giải thích rất nhiệt tình.
Phố đồ trang trí Tết ở Chợ Lớn cũng là một ví dụ về giao thoa văn hoá: người Hoa bán, người Việt mua, đồ trang trí mang chữ Hán treo trong nhà người Việt, cạnh cành mai vàng và bánh tét. Tết Nam Bộ vì thế mang trong mình cả dấu ấn của những cộng đồng đã sống cùng nhau hàng trăm năm.
Nếp sắm Tết và những tục quen của người Hoa
Màu đỏ ở khắp nơi. Người Hoa coi màu đỏ là màu của niềm vui, may mắn, nên đồ Tết, quần áo, đồ trang trí đều chuộng màu đỏ. Bao lì xì, câu liễn, đèn lồng đều đỏ.
Dán chữ Phúc ngược. Nhiều nhà dán chữ Phúc ngược, vì trong tiếng Hán "phúc đảo", tức phúc bị đảo ngược, đọc gần với "phúc đáo", nghĩa là phúc đến. Đây là lối chơi chữ đồng âm, không phải dán nhầm.
Quýt thành cặp. Quýt được bày và biếu theo cặp, mong điều lành nhân đôi theo quan niệm dân gian. Khi đi chúc Tết người Hoa, mang theo một cặp quýt là quà quen.
Dọn nhà trước Tết. Như người Việt, người Hoa dọn dẹp nhà cửa trước Tết, nhưng nhiều nhà kiêng quét nhà trong ngày mùng Một theo quan niệm giữ phúc trong nhà.
Đồ ăn có tên đẹp. Người Hoa chọn món ăn Tết theo tên gọi đồng âm với lời chúc: cá cho dư dả, bánh tổ cho năm cao, quýt cho điều lành. Đây là đặc trưng văn hoá ngôn ngữ, giải thích vì sao nhiều món ăn Tết người Hoa có ý nghĩa chúc tụng.
Chợ Tết Chợ Lớn trong ký ức người Sài Gòn
Người Sài Gòn lớn tuổi nhớ chợ Tết Chợ Lớn những năm trước với hình ảnh những tiệm lạp xưởng treo kín cửa, những sạp mứt đủ màu, những dãy câu liễn đỏ, và đoàn lân đi qua phố chúc Tết từng tiệm. Đi Chợ Lớn sắm Tết là một chuyến đi xa với trẻ con ở các quận khác, ngồi xe buýt hay xe lam vào Chợ Lớn.
Ký ức ấy gắn với những tiệm ăn người Hoa mở đến khuya những ngày cuối năm, với chè, với dim sum, với mì. Sắm Tết xong, cả nhà ghé tiệm ăn một bữa rồi mới về. Nhiều gia đình người Việt có tiệm quen ở Chợ Lớn, năm nào cũng ghé.
Những năm gần đây, Chợ Lớn thay đổi nhiều: nhà cửa mới, nhiều người Hoa trẻ chuyển đi nơi khác, siêu thị và trung tâm thương mại xuất hiện. Nhưng những ngày giáp Tết, Chợ Lớn vẫn đỏ rực, vẫn đông, vẫn là nơi người Sài Gòn đến để tìm lại không khí Tết xưa.
Với người viết về Tết Nam Bộ, chợ Tết Chợ Lớn là một chương không thể thiếu. Nó cho thấy Tết ở phương Nam không chỉ có bánh tét, mai vàng của người Việt mà còn có lạp xưởng, bánh tổ, chữ Phúc ngược của người Hoa, hoà quyện thành một Tết riêng của vùng đất này.
Đi chợ Tết Chợ Lớn hôm nay: mấy điều nên biết
Chợ Lớn những ngày giáp Tết rất đông, phố hẹp, xe cộ nhiều. Vài gợi ý thực tế giúp chuyến đi thoải mái.
- Đi sớm. Buổi sáng ít đông hơn, hàng còn nhiều lựa chọn; chiều và tối những ngày sát Tết rất đông.
- Gửi xe và đi bộ. Các phố quanh chợ Bình Tây và Hải Thượng Lãn Ông chật, đi bộ dễ xem hàng hơn.
- Hỏi nghĩa chữ trên đồ trang trí. Người bán thường sẵn lòng giải thích chữ Hán trên câu liễn, chữ Phúc, để mua đúng món mình thích.
- Chọn đồ ăn rõ nguồn gốc. Lạp xưởng, mứt nên mua ở tiệm có tiếng, xem hạn dùng, cách bảo quản.
- Giữ tư trang. Chợ đông, cần giữ ví, điện thoại cẩn thận.
- Kết hợp ghé hội quán, chùa người Hoa. Những ngày đầu năm, các hội quán, chùa Bà ở Chợ Lớn rất đông người đi lễ, có thể ghé xem kiến trúc, nhưng giữ trật tự, tôn trọng người đi lễ.
Đi chợ Tết Chợ Lớn với trẻ con, có thể kể cho trẻ nghe về người Hoa ở Sài Gòn, về chữ Phúc ngược, về vì sao quýt bày thành cặp. Một buổi đi chợ như thế là một bài học sống động về sự giao thoa văn hoá của thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Tết Chợ Lớn ở đâu?
Chợ Lớn là khu vực người Hoa sinh sống lâu đời ở phía tây Sài Gòn, gồm phần lớn vùng quận 5, quận 6 cũ, nay thuộc các phường mới của Thành phố Hồ Chí Minh. Chợ Tết tập trung quanh chợ Bình Tây và các phố như Hải Thượng Lãn Ông, Lương Nhữ Học.
Chợ Bình Tây xây dựng khi nào?
Theo các tài liệu phổ biến, chợ Bình Tây xây dựng cuối thập niên 1920, hoàn thành khoảng năm 1930, do thương gia người Hoa Quách Đàm bỏ tiền xây. Chợ có kiến trúc kết hợp Á Đông và phương Tây, sân trong có tháp đồng hồ, đã được trùng tu lớn.
Chợ Tết Chợ Lớn có những món gì đặc trưng?
Chợ Tết Chợ Lớn có lạp xưởng, bánh tổ, mứt, hạt dưa đỏ, quýt, câu liễn, chữ Phúc, đèn lồng đỏ, bao lì xì, linh vật con giáp. Nhiều món gắn với chơi chữ đồng âm trong tiếng Hán, mang ý nghĩa chúc tụng.
Vì sao người Hoa dán chữ Phúc ngược?
Trong tiếng Hán, phúc đảo, tức phúc bị đảo ngược, đọc gần với phúc đáo, nghĩa là phúc đến. Dán chữ Phúc ngược là lối chơi chữ đồng âm mang ý chúc phúc đến nhà, không phải dán nhầm.
Bánh tổ có ý nghĩa gì ngày Tết?
Bánh tổ là bánh làm từ bột nếp và đường, hấp trong khuôn, dẻo ngọt. Tên Hán của bánh đọc gần với năm cao, gửi mong muốn năm sau hơn năm trước theo quan niệm dân gian. Đây là món Tết quen của người Hoa, nay phổ biến ở Nam Bộ.
Đi chợ Tết Chợ Lớn nên chú ý gì?
Nên đi sớm, gửi xe và đi bộ, hỏi người bán nghĩa chữ trên đồ trang trí, chọn đồ ăn rõ nguồn gốc, giữ tư trang cẩn thận. Có thể kết hợp ghé hội quán, chùa Bà, nhưng giữ trật tự và tôn trọng người đi lễ.