Đạp đất, xông đất và xông nhà là ba cách gọi cùng một tục: người đầu tiên từ ngoài bước vào nhà sau giao thừa được coi là người mở cửa năm mới cho gia đình đó. Miền Bắc quen gọi xông đất hoặc xông nhà, nhiều vùng Nam Bộ gọi là đạp đất. Theo quan niệm dân gian, người vui vẻ, đàng hoàng bước vào trước sẽ đem lại không khí tốt cho cả năm, nên có nhà chủ động mời người đến.
Cách chọn người theo tuổi của từng năm có nhiều trang khác bàn. Bài này đi theo hướng khác: chữ nghĩa của mỗi cách gọi, tục này có thể bắt nguồn từ đâu, nó vận hành ra sao trong làng xóm xưa, và người hai đầu đất nước giữ nó khác nhau ở chỗ nào.
Ba cách gọi, một ý nghĩa
"Xông" trong xông đất có nghĩa là bước vào trước, đi vào đầu tiên, giống như xông pha, xông vào. "Đất" ở đây là đất nhà, khoảnh sân, ngưỡng cửa. Gộp lại, xông đất là bước vào đất nhà người ta trước tiên trong năm. "Xông nhà" là biến thể nói thẳng hơn, phổ biến ở nhiều tỉnh phía Bắc và miền Trung.
"Đạp đất" nghe mộc hơn nhưng hình ảnh rất rõ: người khách đặt bàn chân đầu tiên lên đất nhà mình. Cách gọi này quen thuộc ở nhiều vùng Nam Bộ, đặc biệt là trong lời ăn tiếng nói của người lớn tuổi ở miệt vườn. Câu "năm nay ai đạp đất nhà mình" vẫn còn nghe được trong nhiều gia đình.
Ngoài ra, người buôn bán có tục "mở hàng" gần giống: người mua đầu tiên của ngày, của năm được coi là người mở vận cho cửa hàng. Hai tục có cùng một lối nghĩ, nhưng xông đất là chuyện của mái nhà, mở hàng là chuyện của quầy hàng. Lẫn hai khái niệm này với nhau là chuyện thường gặp, nhất là ở những nhà vừa ở vừa buôn bán.
Gốc tích có thể từ đâu
Không có tài liệu nào xác định chính xác tục xông đất ra đời khi nào. Các nhà nghiên cứu văn hoá thường giải thích nó bằng hai lớp. Lớp thứ nhất là tâm lý khởi đầu chung của nhiều dân tộc nông nghiệp: điều gì xảy ra đầu tiên được coi như điềm báo của cả chu kỳ. Lớp thứ hai là quan niệm âm dương, hợp xung theo tuổi, vốn du nhập từ lịch pháp phương Bắc và được người Việt áp dụng vào chuyện chọn người.
Sách "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính đầu thế kỷ XX có nhắc tục kiêng người lạ vào nhà sáng sớm mùng Một, sợ người "nặng vía" vào thì cả năm không may, nên nhiều nhà nhờ sẵn người quen tốt tính sang trước. Đoạn mô tả đó cho thấy ít nhất từ thời ấy, xông đất đã là tục phổ biến ở Bắc Bộ, và ngay khi ấy người ta đã chủ động "sắp xếp" người xông đất chứ không để may rủi.
Đáng chú ý là ở nhiều nước Á Đông và cả một số vùng châu Âu cũng có tục người khách đầu năm. Điều đó gợi ý đây là một lối nghĩ phổ quát của con người về khởi đầu, được mỗi nền văn hoá khoác một lớp áo riêng. Ở Việt Nam, lớp áo ấy gắn với chuyện tuổi, tính nết, và nhất là sự vui vẻ của người đến.
Xông đất trong làng xóm xưa diễn ra thế nào
Nhờ người từ trước Tết. Nhà có điều kiện thường nhắn trước một người họ hàng hay hàng xóm mà cả nhà quý, thường là người đứng tuổi, có gia đình êm ấm, tính tình xởi lởi. Lời nhờ được nói nhẹ nhàng, như một lời mời chứ không phải đặt hàng.
Người xông đất đến sớm nhưng không quá sớm. Thường là sau giao thừa một lúc hoặc sáng sớm mùng Một, khi chủ nhà đã lễ xong. Người đến mang theo một món nhỏ như gói chè, bao thuốc, ít bánh kẹo, có khi chỉ là mấy lời chúc.
Ngồi chơi chốc lát rồi về. Người xông đất chúc Tết, uống chén trà, mừng tuổi trẻ con trong nhà rồi xin phép về sớm, để gia chủ còn đón khách khác và lo việc nhà. Ngồi lâu quá lại thành phiền.
Chủ nhà đáp lễ. Gia chủ cảm ơn bằng lời chúc lại, mời chén rượu nhạt, gói ít bánh mứt cho mang về. Giữa hai nhà hình thành một mối giao tình năm nào cũng nhắc lại.
Nhà không nhờ ai thì để tự nhiên. Rất nhiều nhà không sắp xếp gì, ai đến trước thì là người xông đất. Người nhà đi chùa về trước, bước vào trước cũng có thể tự coi là người mở cửa năm mới cho nhà mình.
Nam, Trung, Bắc giữ tục này khác nhau ra sao
Bảng dưới gom những nét khác biệt hay được kể. Mỗi vùng còn có làng giữ khác, nên đây là xu hướng chung, không phải quy tắc.
| Khía cạnh | Bắc Bộ | Trung Bộ | Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Cách gọi phổ biến | Xông đất, xông nhà | Xông nhà, xông đất | Đạp đất, xông đất |
| Mức chú trọng tuổi | Khá kỹ, nhiều nhà xem tuổi hợp với gia chủ | Vừa phải, xem tính nết nhiều hơn tuổi | Thường nhẹ hơn, đề cao người vui tính |
| Thời điểm | Ngay sau giao thừa hoặc sáng sớm mùng Một | Sáng mùng Một sau lễ gia tiên | Sáng mùng Một, có nơi ngay khi đi chùa giao thừa về |
| Quà người đến mang theo | Gói chè, hộp mứt, bao lì xì cho trẻ | Bánh in, mứt gừng, trà | Bánh mứt, trái cây, bao lì xì đỏ |
| Không khí | Trang trọng, lời chúc khuôn phép | Kín đáo, chừng mực | Xởi lởi, nhiều tiếng cười |
Sự khác nhau này phần nào phản ánh tính cách vùng miền: Bắc Bộ coi trọng phép tắc, miền Trung kín đáo, Nam Bộ cởi mở. Nhưng ở cả ba miền, điểm chung là người xông đất phải là người được cả nhà quý mến.
Chuyện tuổi và chuyện người: hai lối chọn song song
Trong tục xông đất có hai lối chọn người tồn tại song song. Lối thứ nhất dựa vào tuổi: người xông đất nên có tuổi hợp với gia chủ, tránh tuổi xung theo quan niệm can chi. Lối thứ hai dựa vào con người: chọn người tốt tính, làm ăn đàng hoàng, gia đình hoà thuận. Phần lớn các nhà xưa kết hợp cả hai, nhưng khi phải chọn thì lối thứ hai được ưu tiên hơn.
Có một nhận xét hay được nhắc trong nhiều gia đình: người hợp tuổi mà mặt nặng mày nhẹ thì cũng chẳng ai muốn mời. Ngược lại, người vui tính, hay chúc những câu chân thành, có thể là người xông đất quen thuộc của cả xóm suốt nhiều năm. Điều đó nói lên rằng lõi của tục không nằm ở bảng tuổi mà ở mong muốn mở đầu năm bằng một cuộc gặp dễ chịu.
Vì thế, khi kể lại tục xông đất cho con cháu, nhiều người lớn tuổi nhấn mạnh phần tình nghĩa: đó là dịp để mời một người mình quý đến nhà đầu tiên, để mối quan hệ được nhắc lại mỗi đầu năm. Chuyện tuổi chỉ là một lớp tham khảo; người được mời không cần lo lắng nếu biết mình không hợp tuổi theo bảng nào đó.
Nhiều nhà có lệ tặng người xông đất một món quà nhỏ khi họ ra về, như một cách cảm ơn đã nhận lời. Người đến cũng hay mang quà cầm tay; nếu đang tìm món nhỏ cho dịp này, gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Người xông đất xưa hay giữ ý những gì
Không có văn bản nào quy định phép tắc cho người xông đất, nhưng qua lời kể của nhiều thế hệ, có vài điều người được mời thường tự giữ, chủ yếu xuất phát từ sự tế nhị với gia chủ.
- Đến đúng giờ đã hẹn, không đến sớm hơn lúc gia chủ còn đang lễ gia tiên, cũng không để gia chủ chờ quá lâu mà chưa dám mở cửa đón người khác.
- Ăn mặc tươm tất, sạch sẽ, vì người xông đất được coi như gương mặt đầu tiên của năm mới với gia đình đó.
- Nói lời chúc ngắn, cụ thể, hợp với từng người trong nhà: chúc ông bà mạnh khoẻ, chúc cha mẹ làm ăn thuận, chúc trẻ con học hành chăm.
- Tránh kể chuyện buồn, chuyện tranh chấp, chuyện ốm đau trong lúc ngồi chơi, không phải vì sợ xui mà vì đó là phép lịch sự của ngày vui.
- Mừng tuổi trẻ con bằng phong bao nhỏ, trao tận tay kèm một câu chúc, không đặt lên bàn rồi bỏ đi.
- Ngồi chừng một tuần trà rồi xin phép về, cảm ơn gia chủ đã tin cậy mời mình.
Những điều này thực chất là phép đi thăm nhà người khác ngày thường, được làm kỹ hơn một chút vì là ngày đầu năm. Nhiều người lớn tuổi nói vui rằng người xông đất giỏi nhất là người làm gia chủ thấy nhẹ nhõm, chứ không phải người hợp tuổi nhất.
Tục xông đất trong đời sống hôm nay
Ở thành phố, nhà nào cũng có chuông cửa, căn hộ chung cư lại không có sân, nên hình ảnh người khách bước qua ngưỡng cửa đầu năm không còn rõ như xưa. Nhiều gia đình giữ tục bằng cách để một người trong nhà, thường là người cha hoặc người con trai cả, đi chùa về và bước vào nhà trước. Đó là cách "tự xông đất" vừa giữ được ý nghĩa vừa không làm phiền ai.
Một số nhà vẫn giữ lệ mời người quen. Cách làm văn minh là nhắn trước vài ngày, nói rõ giờ, cảm ơn người nhận lời và không để họ cảm thấy bị "chấm điểm" theo tuổi. Nếu năm sau nhà mình gặp chuyện không vui, cũng đừng quy trách nhiệm cho người đã xông đất. Một người khách không gánh được vận cả năm của một gia đình.
Bên cạnh đó, Tết bây giờ nhiều người ở xa không về được, nên đầu năm có khi lại là cuộc gọi video với ông bà thay cho bước chân qua cửa. Những thay đổi ấy không làm tục cũ mất đi, chỉ đổi hình. Cốt lõi vẫn là mong muốn người đầu tiên mình gặp trong năm mới là người mình thương quý.
Câu hỏi thường gặp
Đạp đất và xông đất có phải là một không?
Đúng vậy, đó là hai cách gọi cùng một tục người khách đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa. Nhiều vùng Nam Bộ quen nói đạp đất, Bắc Bộ quen nói xông đất hoặc xông nhà. Ý nghĩa và cách làm gần như giống nhau.
Tục xông đất có từ bao giờ?
Không có tài liệu nào xác định thời điểm ra đời. Sách "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính đầu thế kỷ XX đã mô tả tục này ở Bắc Bộ. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó bắt nguồn từ tâm lý coi trọng điều đầu tiên trong năm của cư dân nông nghiệp.
Nhà không mời ai xông đất có sao không?
Không có gì phải lo. Rất nhiều gia đình xưa và nay không sắp xếp người xông đất, ai đến trước thì đón. Một người trong nhà đi chùa về bước vào trước cũng là cách giữ tục quen thuộc.
Người được mời xông đất nên mang gì?
Thường chỉ là món quà nhỏ như gói trà, hộp mứt, vài bao lì xì cho trẻ con trong nhà. Quan trọng hơn món quà là lời chúc chân thành và việc không ngồi quá lâu để gia chủ còn đón khách khác.
Có nên từ chối khi được nhờ xông đất mà không hợp tuổi?
Bạn cứ nói thật với gia chủ để họ tự quyết. Nhiều nhà coi trọng con người hơn tuổi tác và vẫn muốn mời. Nếu gia chủ để ý tuổi, họ sẽ cảm ơn sự thẳng thắn của bạn.
Miền Nam có chọn tuổi người đạp đất kỹ như miền Bắc không?
Thường là nhẹ hơn. Nhiều gia đình Nam Bộ chú ý đến tính tình vui vẻ, làm ăn đàng hoàng của người đến hơn là bảng tuổi. Dĩ nhiên vẫn có nhà xem kỹ, tuỳ nếp riêng của từng gia đình.