Hô lô tô hội chợ Tết: gánh lô tô Nam Bộ, câu hô có vần và tiếng "kinh" ngày xuân

Hô lô tô là lối báo số bằng câu hát có vần ở hội chợ Tết, phổ biến nhất ở Nam Bộ và miền Trung: người hô rút một con số, hát vài câu vè dí dỏm rồi mới xướng số, người chơi dò trên tờ giấy in sẵn, ai đủ một hàng thì hô "kinh". Cái làm nên sức hút không phải là con số mà là giọng hô, câu vè và màn diễn trên sân khấu tạm của các gánh lô tô.

Bài này kể lô tô từ đâu tới, tờ giấy và ống số trông thế nào, câu hô được đặt theo lối nào, gánh lô tô hội chợ Nam Bộ có gì riêng và vì sao nó được nhiều người coi là một mảng diễn xướng bình dân. Bài không hướng dẫn chơi ăn tiền: mọi hình thức được thua bằng tiền đều là vi phạm pháp luật.

Lô tô từ đâu đến và vì sao lại hô "kinh"

Chữ lô tô phiên âm từ "loto" trong tiếng Pháp, tên một cuộc chơi rút số phổ biến ở châu Âu từ thế kỷ 18 và 19, họ hàng gần với bingo ở Anh và Mỹ. Cuộc chơi vào Việt Nam theo người Pháp, đầu tiên ở các đô thị, rồi lan ra hội chợ, đình đám và vào nhà dân trong mấy ngày Tết. Từ khi nào thì không có mốc chính xác, nhưng đến nửa đầu thế kỷ 20 nó đã là món quen ở hội chợ Sài Gòn và các tỉnh Nam Kỳ.

Tiếng hô "kinh" khi trúng đủ một hàng nhiều khả năng đến từ chữ "quine" trong tiếng Pháp, nghĩa là bộ năm, chỉ năm số trên một hàng ngang. Người Việt đọc theo âm, lâu ngày thành một từ riêng của cuộc chơi. Đây là một trong những vết tích ngôn ngữ còn lại của thời Pháp thuộc trong sinh hoạt Tết, bên cạnh những từ như "xí ngầu" mượn từ tiếng Hoa.

Điều thú vị là cuộc chơi gốc Âu lại gặp đúng một truyền thống có sẵn ở miền Trung: hô bài chòi, nơi anh Hiệu rút thẻ và hát câu thai trước khi xướng tên con bài. Người hô lô tô ở Việt Nam không đọc số khô khốc như ở phòng bingo phương Tây mà mượn luôn lối hát câu thai ấy. Từ đó lô tô mang giọng Việt, thành thứ nửa chơi nửa diễn.

Tờ lô tô, ống số và những tiếng quen ở hội chợ

Tờ lô tô. Mỗi tờ in một lưới ô, trên mỗi hàng ngang có năm ô mang số, các ô còn lại để trống, số xếp theo cột hàng chục. Mỗi tờ một tổ hợp số khác nhau. Ở hội chợ, tờ giấy mỏng, in một hoặc hai màu, người chơi dùng hạt bắp, nắp chai hay bút chì để đánh dấu.

Ống số. Các con số từ 1 đến 90 được viết hoặc in trên thẻ tre, thẻ gỗ hay mảnh giấy cuộn, bỏ trong ống tre hoặc túi vải. Người hô lắc ống rồi rút từng thẻ. Nhiều gánh dùng lồng quay có viên bi đánh số, trông hiện đại hơn nhưng vẫn giữ lối hô.

Tiếng "kinh". Ai có đủ năm số trên một hàng thì hô lớn, người của gánh xuống dò lại. Nếu đúng, cả bãi vỗ tay; nếu "kinh trật" vì dò nhầm, người hô thường chọc vài câu cho cả bãi cười rồi chơi tiếp.

Con số có biệt danh. Nhiều con số được gắn với một hình ảnh, một câu quen, như cách người chơi đặt biệt danh để nhớ. Biệt danh khác nhau theo từng gánh, từng vùng, và đó là phần làm cho người hô có chất liệu để ứng khẩu.

Sân khấu tạm. Một bục gỗ, vài bóng đèn màu, loa thùng, bàn ghế nhựa xếp thành dãy. Gánh lô tô đi theo mùa hội chợ, dựng lên dỡ xuống trong một buổi chiều, đúng nghĩa một gánh hát rong.

Hô lô tô: một lối diễn xướng chứ không chỉ đọc số

Người hô giỏi là người biết kéo dài sự chờ đợi. Rút thẻ xong, họ không nói ngay số mấy mà hát một câu vè bốn tám, sáu tám, gieo vần với con số sắp ra, có khi lẩy một câu vọng cổ hay một câu hò. Cả bãi nghe vần là đoán được phần nào, người có tờ sắp kinh thì nín thở, người không có thì cười vì câu vè chọc ngoáy.

Nội dung câu hô thường lấy từ đời sống ngay quanh hội chợ: chuyện chồng vợ, chuyện tiền Tết, chuyện ăn uống, chuyện khách đứng xem. Người hô ứng khẩu, đổi lời theo khán giả, gặp ông bà lớn tuổi thì chúc thọ, gặp đám thanh niên thì chọc ghẹo. Đây là chỗ giống với hát nói ngẫu hứng, giống vè, giống câu thai bài chòi, và cũng là lý do nhiều nhà nghiên cứu văn hoá dân gian coi hô lô tô là một lối diễn xướng bình dân đáng ghi chép.

Giọng hô có làn điệu riêng. Có gánh hô theo nhịp nói lối, có gánh hát hẳn vài câu theo điệu dân ca Nam Bộ, có gánh pha nhạc nền điện tử. Dù kiểu nào thì lõi vẫn là câu có vần dẫn tới con số, và người nghe đến để nghe câu, không chỉ để chờ số.

Câu hô lô tô được đặt theo lối nào

Không có "bản chuẩn" cho câu hô, vì mỗi người hô một kiểu và đổi lời liên tục. Nhưng nhìn chung câu hô đi theo vài lối dễ nhận ra. Các câu dưới đây là ví dụ tự đặt để minh hoạ, không trích của gánh nào.

• Gieo vần với tên số. Tiếng cuối câu vè vần với số sắp xướng, ví dụ tự đặt: "Tết về gói bánh đủ năm, nồi to nước sôi canh chừng cả đêm, con số mấy đây: số năm". Người nghe đoán được từ vần trước khi nghe số.
• Nói lái và chơi chữ. Người hô cố tình nói vòng, đánh đố khán giả vài giây rồi mới bật ra số thật, tạo một nhịp hồi hộp nhỏ.
• Mượn câu ca dao, câu hò quen. Lẩy một câu ca dao hay một câu vọng cổ ai cũng thuộc, sửa vài chữ cuối cho khớp số.
• Chọc khán giả. Gọi tên một người đứng xem, khen bộ áo Tết, hỏi chuyện có vợ chưa, rồi mới xướng số. Phần này hoàn toàn ứng khẩu.
• Báo số đôi. Với số có hai chữ số, người hô hay đọc từng chữ số rồi đọc gộp, để người chơi dò kịp, kiểu "hai với bảy, hai mươi bảy".
• Lặp lại khi gần kinh. Khi thấy nhiều người sắp đủ hàng, người hô kéo dài câu vè, hát chậm lại để tăng không khí.

Muốn nghe câu hô thật, cách tốt nhất là đứng xem một buổi diễn ở hội chợ Tết, hoặc tìm các phim tài liệu, phóng sự đã ghi lại gánh lô tô. Câu hô sống trong miệng người hô, chép ra giấy là mất đi nửa phần hay.

Gánh lô tô hội chợ Nam Bộ và những người làm nghề

Ở Nam Bộ, lô tô hội chợ gắn với hình ảnh những gánh nhỏ đi theo mùa: từ rằm tháng Chạp đến hết tháng Giêng, gánh dọn đồ lên xe, đi từ hội chợ huyện này sang lễ hội làng kia, ngủ ngay sau sân khấu. Một gánh có thể chỉ vài người, vừa hô, vừa hát, vừa bán vé, vừa dò kinh. Cuộc sống ấy vất vả và bấp bênh, phụ thuộc vào thời tiết và lượng khách mỗi đêm.

Nhiều gánh lô tô có các nghệ sĩ là người đồng tính, người chuyển giới, mặc trang phục lấp lánh, trang điểm đậm, hát và hô rất duyên. Nét này đã được nhiều phóng sự, phim tài liệu và phim truyện ghi lại, góp phần cho người xem hiểu hơn về đời sống của những người làm nghề. Khi kể về gánh lô tô, nên nói về họ như những nghệ sĩ đường phố có nghề, không biến họ thành đối tượng để tò mò.

Ngoài Nam Bộ, lô tô cũng có mặt ở hội chợ Tết miền Trung và một số nơi miền Bắc, nhưng thường không thành gánh chuyên nghiệp mà do ban tổ chức hội chợ hoặc người địa phương hô. Ở miền Trung, giọng hô lô tô hay pha lẫn với lối hô bài chòi, vì hai cuộc chơi cùng chia sẻ nhịp rút thẻ và câu thai.

Lô tô, bài chòi và bingo: giống và khác

Ba cuộc chơi đều dựa trên việc rút ngẫu nhiên rồi dò, nhưng mỗi cái mang một lớp văn hoá khác. Bảng dưới giúp phân biệt nhanh khi kể cho người chưa biết.

Nhìn bảng sẽ thấy lô tô Việt đứng giữa hai bên: khung chơi đến từ châu Âu, còn hồn thì vay của bài chòi và hò vè bản địa. Đó là một ví dụ tốt để kể cho con cháu về cách văn hoá Việt tiếp nhận rồi biến đổi thứ đến từ bên ngoài.

Lô tô trong nhà ngày Tết và chuyện pháp luật

Nhiều gia đình có bộ lô tô riêng: một xấp tờ giấy, một túi số, cả nhà ngồi quanh mâm chiều mùng Hai mùng Ba, người lớn tuổi nhất hô. Ông bà hô bằng câu ca dao, cháu nhỏ đánh dấu bằng hạt dưa. Thứ đọng lại sau những buổi ấy là giọng hô của ông, cách bà chọc cháu, chứ không phải ai kinh mấy lần.

Cần nói rõ: lô tô có thu tiền mua tờ và trả thưởng bằng tiền là hình thức được thua bằng tiền, bị pháp luật cấm, trong nhà hay ngoài hội chợ đều vậy. Các gánh lô tô hợp pháp hiện nay thường hoạt động trong khuôn khổ hội chợ được cấp phép, thưởng bằng hiện vật nhỏ, và chịu quy định của địa phương; người đi xem nên coi đó là buổi diễn, không phải nơi kiếm tiền.

Trong nhà, để giữ lô tô là thú vui, có thể chơi không mất gì: người kinh được chọn bài hát, được miễn rửa bát, được nhận một chiếc kẹo. Còn nếu muốn trẻ con hiểu thêm, cho chúng tự đặt câu hô cho một vài con số. Đó là bài tập gieo vần vui nhất mà nhiều người lớn còn nhớ từ những cái Tết xưa.

Câu hỏi thường gặp

Lô tô có nguồn gốc từ đâu?

Lô tô phiên âm từ loto, cuộc chơi rút số của châu Âu, vào Việt Nam theo người Pháp và phổ biến ở đô thị, hội chợ Nam Kỳ từ nửa đầu thế kỷ 20. Người Việt thêm lối hô câu có vần, mượn từ truyền thống hô bài chòi và hò vè, nên lô tô Việt khác hẳn bản gốc.

Vì sao trúng lô tô lại hô kinh?

Nhiều khả năng chữ kinh đến từ quine trong tiếng Pháp, nghĩa là bộ năm, chỉ đủ năm số trên một hàng. Người chơi đọc theo âm, lâu ngày thành từ riêng của cuộc chơi. Đây là cách giải thích phổ biến, phù hợp với gốc Pháp của lô tô.

Gánh lô tô khác lô tô chơi trong nhà thế nào?

Gánh lô tô là nhóm người làm nghề, đi diễn theo mùa hội chợ, có sân khấu, loa đèn và người hô chuyên nghiệp với giọng hát, câu vè ứng khẩu. Lô tô trong nhà là cuộc chơi gia đình, người lớn tuổi hô, mục đích là quây quần. Điểm chung là câu hô có vần.

Câu hô lô tô có bản chuẩn không?

Không có bản chuẩn. Mỗi người hô một kiểu, đổi lời theo khán giả và hoàn cảnh. Có vài lối chung như gieo vần với con số, mượn ca dao, chọc người đứng xem. Muốn nghe câu hô thật thì nên xem một buổi diễn ở hội chợ hoặc tìm phim tài liệu đã ghi lại.

Chơi lô tô có tiền thưởng ở hội chợ có hợp pháp không?

Mọi hình thức được thua bằng tiền đều bị pháp luật cấm. Các hội chợ được cấp phép thường tổ chức lô tô như một tiết mục giải trí, thưởng bằng hiện vật nhỏ và chịu quy định của địa phương. Nếu băn khoăn, nên hỏi ban tổ chức hội chợ hoặc chính quyền nơi đó.

Có thể cho trẻ chơi lô tô ngày Tết thế nào cho có ích?

Cho trẻ dò số giúp tập nhận chữ số và tập trung; cho trẻ tự đặt câu hô giúp tập gieo vần. Thưởng bằng việc được chọn bài hát hay một chiếc kẹo, không dùng tiền. Một buổi ngắn chiều Tết là đủ để trẻ nhớ lâu.