Xuất hành đầu năm là lần đầu tiên trong năm mới người ta bước ra khỏi nhà để đi một việc có chủ ý, thường là sáng mùng Một hoặc ngay sau giao thừa. Theo quan niệm dân gian, chuyến đi ngắn ấy mở màn cho mọi chuyến đi trong năm, nên nhiều nhà xưa xem lịch để chọn giờ và hướng, rồi đi về phía đình, chùa hoặc nhà người thân. Đây là một tục mang tính nghi thức và tâm lý, không phải một quy định bắt buộc.
Bài này kể tục xuất hành từ gốc: chữ nghĩa, chỗ đứng của nó trong lịch pháp cũ, cách các cuốn lịch ghi hướng Hỷ thần, Tài thần, người xưa thực sự đi đâu, và mỗi miền giữ tục này thế nào. Chuyện chọn giờ cụ thể của một năm cụ thể là việc của cuốn lịch năm đó; ở đây chỉ nói cái nếp đã sống qua nhiều đời.
Chữ "xuất hành" và vì sao người xưa coi trọng chuyến đi đầu tiên
Xuất hành là chữ Hán Việt, nghĩa đen là "ra đi". Trong lịch cũ, "xuất hành" là một mục việc như "giá thú", "động thổ", "nhập trạch": ngày nào hợp, ngày nào nên tránh đều được ghi sẵn cho cả năm, không riêng gì dịp Tết. Đến ngày đầu năm, chữ ấy mang thêm một lớp nghĩa riêng: lần đi đầu tiên của năm, lần mở cửa bước ra gặp trời đất.
Người nông nghiệp xưa sống theo nhịp mùa vụ, ít đi xa, mỗi lần rời làng đều là chuyện hệ trọng. Cái tâm lý "đầu xuôi đuôi lọt" khiến họ muốn khởi đầu mọi thứ cho suôn sẻ, và chuyến đi đầu tiên của năm được đối xử như một nghi thức nhỏ. Mặc áo mới, chọn giờ, đi về phía có điều lành, gặp người vui vẻ: tất cả nhằm tạo một cảm giác ngay ngắn cho cả năm phía trước.
Cần hiểu rằng xuất hành chưa bao giờ là chuyến đi xa. Phần lớn chỉ là đi bộ ra đình, ra chùa, sang nhà ông bà, hoặc đơn giản là ra khỏi ngõ theo một hướng rồi quay về. Có nhà chỉ cần bước ra sân, vái trời đất rồi vào. Cốt lõi của tục là ý thức về một khởi đầu, không phải quãng đường.
Gốc tích: từ cuốn lịch Hiệp kỷ đến nếp làng Việt
Phép chọn ngày giờ và phương hướng của người Việt chịu ảnh hưởng lớn từ lịch pháp Trung Hoa, đặc biệt là loại sách chọn ngày như "Hiệp kỷ biện phương thư" đời Thanh, được nhiều thầy đồ, thầy lịch ở ta dùng làm căn cứ. Các sách này xếp hướng của các vị thần theo can chi của từng ngày, và cuốn lịch Tết in cho dân chúng thường tóm lược phần hướng xuất hành của mấy ngày đầu năm.
Ở làng Việt, phần lý thuyết ấy hoà vào đời sống thôn xã. Người dân ít khi đọc sách gốc, họ hỏi thầy đồ trong làng, hỏi ông cụ biết xem lịch, hoặc nhìn tờ lịch treo tường. Sách "Việt Nam phong tục" của Phan Kế Bính, viết đầu thế kỷ XX, có tả tục ngày đầu năm chọn giờ tốt, hướng tốt để xuất hành, rồi đi lễ đình chùa hoặc đi hái lộc. Như vậy ít nhất từ thời đó, xuất hành đã là một mục quen thuộc của Tết làng Bắc Bộ.
Điều đáng chú ý là mỗi tầng lớp giữ tục này một kiểu. Nhà nho xem kỹ lịch, giữ nghi thức chỉnh tề. Nhà buôn nhắm hướng Tài thần vì gắn với chuyện làm ăn. Nhà nông thì gắn xuất hành với việc ra đồng, ra đình. Cùng một chữ, nhưng thực hành rất mềm, tuỳ hoàn cảnh từng nhà.
Hỷ thần, Tài thần và các mục lịch xưa hay ghi
Lịch Tết in cho đại chúng thường ghi vắn tắt mấy mục dưới đây. Bảng giải nghĩa theo cách hiểu phổ biến, để bạn đọc lịch cho thông chứ không phải để tính lấy.
| Mục trên lịch | Nghĩa theo quan niệm dân gian | Người xưa dùng thế nào |
|---|---|---|
| Hỷ thần | Vị thần của niềm vui, việc mừng | Nhiều người đi về hướng này khi muốn một năm êm ấm, nhiều chuyện vui trong nhà |
| Tài thần | Vị thần của tiền của, lộc làm ăn | Nhà buôn, thợ thủ công hay chọn hướng này cho chuyến đi đầu năm |
| Hạc thần | Phương hướng được sách lịch khuyên tránh trong một số ngày | Lịch ghi để người ta né đi về phía đó, không có nghĩa là chuyện xấu chắc chắn xảy ra |
| Giờ hoàng đạo | Những khung giờ được lịch xếp là thuận | Chọn một khung giờ trong buổi sáng để bước ra khỏi nhà |
| Ngày xuất hành tốt | Ngày trong tuần đầu năm được ghi là hợp đi lại | Nhà nào định đi xa, đi buôn sau Tết thì xem mục này |
Hướng của các vị thần thay đổi theo từng ngày can chi, nên lịch năm nào ghi theo năm đó, các cuốn lịch khác nhau đôi khi cũng ghi khác nhau. Đó là lý do người xưa thường chỉ tham khảo một cuốn lịch quen của nhà mình, không so nhiều nguồn rồi tự làm khó mình.
Người xưa xuất hành đi đâu
Ra đình, ra chùa làng. Đây là đích đến phổ biến nhất. Sáng mùng Một, người làng mặc áo mới, đi bộ ra đình lễ Thành hoàng hoặc lên chùa thắp hương. Vừa là xuất hành, vừa là lễ đầu năm, vừa gặp được bà con trong làng.
Sang nhà ông bà, cha mẹ. Với những nhà con cháu ở riêng, chuyến xuất hành đầu tiên chính là đường sang nhà bố mẹ, nhà thờ họ để chúc Tết. Đi về hướng nhà người thân là cách giữ tục tự nhiên nhất.
Đi theo hướng rồi quay về. Có nhà không có việc gì ở phía hướng tốt, họ chỉ đi một đoạn theo hướng đó, có khi ra đến đầu ngõ hoặc bờ ao, rồi quay vào. Tục này cho thấy ý nghĩa biểu tượng quan trọng hơn đích đến.
Đi hái lộc. Nhiều nơi kết hợp xuất hành với hái lộc ở sân đình, sân chùa hoặc một cành cây trên đường. Chuyện hái lộc có gốc tích riêng, chỉ cần biết nó thường đi cùng chuyến đi đầu năm.
Ra đồng thăm ruộng. Ở một số làng thuần nông, người đàn ông trong nhà ra thăm ruộng, thăm mạ vào sáng đầu năm. Cử chỉ này gắn với mong muốn mùa màng thuận, cũng là thói quen của người cả năm sống với đồng đất.
Tục xuất hành ở ba miền khác nhau thế nào
Tục xuất hành có mặt ở cả ba miền nhưng độ đậm nhạt khác nhau. Bảng dưới là những nét thường được nhắc tới, không phải ranh giới tuyệt đối vì trong mỗi tỉnh lại có làng giữ khác.
| Miền | Nét thường gặp | Đích đến hay chọn |
|---|---|---|
| Bắc Bộ | Xem lịch kỹ, chọn giờ và hướng; nhiều nhà xuất hành ngay sau lễ giao thừa | Đình làng, chùa làng, đền gần nhà; sau đó đi chúc Tết họ nội |
| Trung Bộ | Giữ nếp chừng mực, nặng phần lễ gia tiên trước rồi mới ra khỏi nhà | Chùa làng, miếu, nhà thờ họ; ở Huế có nhiều nhà lên chùa trên đồi thông |
| Nam Bộ | Ít xem hướng hơn, coi trọng không khí vui vẻ và chuyện đi thăm | Chùa, miếu Bà, miếu Ông, đình; nhiều nơi đi chùa ngay đêm giao thừa |
Cách nhìn chung là miền Bắc nặng phần nghi thức lịch pháp, miền Nam nặng phần sinh hoạt cộng đồng. Ở các đô thị lớn như Hà Nội, Huế, TP.HCM, tục xuất hành giờ thường hoà vào việc đi lễ chùa đêm giao thừa, nhiều người coi chuyến đi ấy là xuất hành luôn.
Xuất hành của nhà buôn, nhà nho và người đi xa
Với nhà buôn xưa, chuyến xuất hành gắn với ngày mở hàng. Chủ tiệm có thể xuất hành theo hướng Tài thần vào sáng mùng Một, nhưng việc mở cửa bán hàng thì để đến mùng Hai, mùng Bốn hoặc mùng Sáu tuỳ nhà. Hai việc liên quan nhưng không phải một: xuất hành là ra khỏi nhà, mở hàng là đón người mua đầu tiên.
Nhà nho thì đặt xuất hành bên cạnh việc khai bút. Sáng đầu năm, sau khi lễ gia tiên, ông đồ mài mực viết vài chữ, rồi mới xuất hành ra đình hay đi thăm bạn văn. Thứ tự này phản ánh nếp coi chữ nghĩa là việc mở đầu của người có học.
Người sắp đi xa sau Tết, như đi buôn chuyến dài, đi thi, đi lính, thường xem ngày xuất hành kỹ hơn cả. Họ không chỉ nhìn sáng mùng Một mà nhìn cả tuần đầu tháng Giêng để chọn ngày lên đường. Ở đây chữ xuất hành trở về nghĩa gốc của nó trong lịch: ngày hợp để khởi hành một chuyến đi thật.
Ngày nay, những chuyến đi xa đầu năm đa phần là chuyến trở lại thành phố làm việc. Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen chọn một buổi sáng đẹp trời, ăn bữa cơm chung rồi mới tiễn con lên đường. Chữ xuất hành không còn ai dùng, nhưng tinh thần khởi đầu cho chỉn chu thì vẫn vậy.
Giữ tục xuất hành hôm nay cho nhẹ nhàng
Không ai bắt buộc phải xuất hành theo lịch. Nếu bạn muốn giữ tục này như một nếp nhà, vài bước dưới đây giúp nó vui mà không thành gánh nặng.
- Chọn một cuốn lịch quen của gia đình để tham khảo hướng và giờ, không cần so nhiều nguồn. Nếu không tiện, cứ chọn buổi sáng đẹp trời.
- Chọn đích đến có ý nghĩa với nhà mình: nhà ông bà, ngôi chùa gần nhà, đình làng quê, công viên nơi cả nhà hay đi dạo.
- Mặc gọn gàng, đi cùng người thân, đi bộ nếu được để thong thả nhìn phố xá, làng xóm ngày đầu năm.
- Nếu ngày giờ trên lịch không hợp lịch làm việc hay sức khoẻ của người lớn tuổi, cứ đổi sang lúc thuận tiện. Tục cũ sinh ra để người ta yên lòng, không phải để người ta mệt.
- Kể cho con cháu nghe vì sao ông bà ngày trước đi như vậy. Giữ một tục cũ có ý nghĩa nhất khi người trẻ hiểu được câu chuyện phía sau.
Có nhà giữ tục xuất hành rất kỹ, có nhà bỏ hẳn, cả hai đều là lựa chọn bình thường. Điều quý nhất của buổi sáng đầu năm vẫn là cảm giác cả nhà cùng bắt đầu một năm mới bên nhau.
Câu hỏi thường gặp
Xuất hành đầu năm có bắt buộc phải đi đúng giờ hoàng đạo không?
Không bắt buộc. Giờ hoàng đạo là cách lịch xưa xếp khung giờ thuận theo quan niệm dân gian. Nhiều nhà tham khảo cho yên lòng, nhiều nhà chọn giờ tiện cho cả gia đình. Không có căn cứ nào cho thấy đi lệch giờ thì gặp chuyện xấu.
Xuất hành và xông đất khác nhau thế nào?
Xuất hành là việc người trong nhà bước ra ngoài lần đầu của năm. Xông đất là việc một người từ ngoài bước vào nhà mình đầu tiên sau giao thừa. Một bên là đi ra, một bên là người vào, nên hai tục bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.
Nếu nhà không xem lịch thì nên xuất hành đi đâu?
Cứ đi về phía nơi có ý nghĩa với gia đình: nhà ông bà, ngôi chùa hay đình gần nhà, nhà người thân. Người xưa vốn cũng ưu tiên những đích đến như vậy, việc xem hướng chỉ là phần thêm cho ai muốn kỹ.
Đi chùa đêm giao thừa có tính là xuất hành không?
Theo cách hiểu phổ biến hiện nay, nhiều người coi chuyến đi lễ ngay sau giao thừa là lần xuất hành đầu năm. Sách cũ không định nghĩa cứng chuyện này, nên bạn có thể coi như vậy nếu thấy hợp với nếp nhà.
Vì sao các cuốn lịch ghi hướng xuất hành khác nhau?
Vì hướng các vị thần được tính theo can chi từng ngày và mỗi nhà làm lịch có thể dựa vào sách khác nhau hoặc trình bày khác nhau. Người xưa thường chỉ tin một cuốn lịch quen để khỏi phân vân.
Người đang ốm hay người già yếu có cần xuất hành không?
Không cần. Tục xuất hành sinh ra để người ta khởi đầu năm mới một cách vui vẻ. Người đang mệt có thể ở nhà nghỉ ngơi, con cháu đi chúc Tết rồi về kể lại cũng là một cách đón năm mới đầm ấm.