Kể chuyện ông Công ông Táo cho bé nên giữ cái lõi của truyện, là ba người thương nhau và biết hối lỗi, được trời cho làm thần giữ bếp, còn những đoạn giận dữ, đống lửa thì kể nhẹ đi theo tuổi của con. Trẻ 3–5 tuổi chỉ cần một câu chuyện ngắn về ông bà Táo giữ bếp; trẻ 6–9 tuổi nghe được truyện đủ ba nhân vật; trẻ lớn hơn có thể bàn về chuyện tha thứ và chuyện vì sao người xưa kể như vậy.
Bài này thuật lại bản truyện phổ biến, gợi ý cách kể cho ba lứa tuổi, các câu hỏi bé hay đặt ra và vài việc nhỏ cả nhà làm được trong ngày 23 tháng Chạp để câu chuyện không chỉ nằm trên giấy. Cách kể là gợi ý, cha mẹ hiểu con mình nhất nên cứ điều chỉnh theo con.
Bản truyện phổ biến, kể vắn tắt cho người lớn
Truyện được kể nhiều nhất có ba nhân vật: Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang. Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng, lấy nhau lâu mà chưa có con, hay cãi cọ. Một lần Trọng Cao nóng giận làm vợ buồn, Thị Nhi bỏ đi, về sau lấy Phạm Lang. Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ khắp nơi đến mức tiền hết, thành người lang thang xin ăn.
Một hôm Trọng Cao tình cờ đến xin ăn đúng nhà Thị Nhi. Hai người nhận ra nhau, Thị Nhi thương tình mời vào cho ăn. Phạm Lang đi làm về, Thị Nhi sợ chồng hiểu lầm nên giấu Trọng Cao vào đống rơm sau nhà. Phạm Lang đốt đống rơm lấy tro bón ruộng, không biết có người bên trong. Thị Nhi thương người chồng cũ, lao vào lửa; Phạm Lang thương vợ, lao theo.
Ngọc Hoàng cảm động trước tình nghĩa của cả ba, cho họ làm thần trông coi việc bếp núc và nhà cửa của người đời. Từ đó có Táo quân hai ông một bà. Các bản kể khác nhau ở vài chi tiết, như ai giữ việc gì, nhưng phần cốt truyện trên được nhiều sách truyện cổ tích ghi lại tương tự. Người lớn đọc qua sẽ thấy đây là một truyện buồn, nhiều cảm xúc người lớn, nên khi kể cho trẻ cần chọn lọc.
Kể theo từng độ tuổi
Gợi ý dưới đây không phải công thức. Mỗi đứa trẻ một khác; có bé sáu tuổi đã thích nghe truyện buồn, có bé tám tuổi vẫn sợ lửa. Quan sát nét mặt con là chỉ dẫn tốt nhất.
| Độ tuổi | Kể những gì | Nhẹ đi hoặc bỏ qua | Thời lượng |
|---|---|---|---|
| 3–5 tuổi | Trong bếp nhà mình có ông bà Táo giữ lửa, cuối năm ông bà lên trời thăm ông Trời, cả nhà dọn bếp tiễn ông bà đi | Bỏ hẳn chuyện giận dữ, chuyện cháy rơm | Ba đến năm phút |
| 6–9 tuổi | Đủ ba nhân vật, chuyện giận nhau, chuyện hối hận đi tìm, chuyện thương nhau | Kể đoạn đống rơm thật ngắn, nói "cả ba không về nữa" thay vì tả lửa | Mười phút, có hỏi đáp |
| 10 tuổi trở lên | Truyện đầy đủ, so sánh với thần bếp ở nước khác, bàn về tha thứ và trách nhiệm | Không cần giấu, nhưng nên dừng lại hỏi con nghĩ gì | Tuỳ hứng thú của con |
Với trẻ nhỏ, câu chuyện quan trọng nhất là cảm giác gian bếp nhà mình có người canh giữ, ấm áp và thân thuộc. Với trẻ lớn, giá trị nằm ở chỗ truyện cổ tích cũng có những nhân vật mắc lỗi và biết sửa.
Những điều nên giữ khi kể
Giữ cái lõi tình thương. Ba nhân vật đều vì thương mà hành động. Đó là phần làm truyện đẹp, cũng là phần dễ đọng lại trong lòng trẻ nhất.
Giữ chuyện hối lỗi. Trọng Cao giận rồi hối hận, đi tìm vợ để xin lỗi. Đây là cơ hội để nói với con rằng người lớn cũng có lúc sai, và biết nhận sai là điều đáng quý.
Không dùng truyện để doạ. Câu "ông Táo sẽ mách ông Trời con hư" nghe vui nhưng dễ biến thần bếp thành người canh chừng đáng sợ. Nhiều cha mẹ thay bằng câu "ông Táo kể với ông Trời năm nay con đã lớn thêm, biết làm những việc gì".
Nói rõ đây là truyện cổ tích. Trẻ lớn hay hỏi "chuyện này có thật không". Có thể trả lời đây là truyện ông bà ngày xưa kể để giải thích vì sao trong bếp có ba ông đầu rau, và mỗi nhà tin đến đâu là chuyện của nhà ấy.
Dùng đồ vật thật. Chỉ cho con ba hòn kê bếp ở quê, bếp gas ba vòng lửa ở nhà, hay bộ mũ áo giấy hai ông một bà. Truyện gắn với đồ vật thì trẻ nhớ lâu.
Những câu hỏi bé hay hỏi và cách trả lời gợi ý
Trẻ con hỏi rất thẳng. Dưới đây là các câu hay gặp, kèm hướng trả lời nhẹ nhàng mà không bịa đặt.
- "Ông Táo đi bằng gì?" Ông bà ngày xưa kể ông Táo cưỡi cá chép, có nơi kể cưỡi ngựa. Mỗi miền kể một kiểu, con thích cách nào?
- "Ông Táo đi rồi ai nấu cơm?" Mẹ vẫn nấu cơm, chỉ là theo truyện thì bếp tạm vắng ông Táo vài ngày, đến đêm giao thừa ông về.
- "Ông Táo có mách tội con không?" Trong truyện, ông Táo kể chuyện cả nhà một năm qua. Con nghĩ năm nay nhà mình có chuyện gì vui để ông kể?
- "Sao lại có bà Táo?" Vì trong truyện có một cô tên Thị Nhi, cũng được làm thần bếp. Nhà mình có hai mũ ông và một mũ bà là vì vậy.
- "Thả cá xong cá đi đâu?" Cá bơi về sông, về hồ. Mình thả nhẹ tay, không ném, mang túi về để nước sạch.
- "Ông Táo có thật không?" Đây là truyện ông bà kể để nhắc mình giữ bếp sạch, sống thương nhau. Con lớn lên sẽ tự tìm hiểu thêm.
Nguyên tắc chung là trả lời ngắn, thật, rồi hỏi ngược lại con. Câu hỏi của trẻ là cửa để trò chuyện chứ không phải bài kiểm tra kiến thức của cha mẹ.
Biến câu chuyện thành việc cả nhà cùng làm ngày 23
Truyện kể suông thì trẻ quên nhanh. Gắn câu chuyện với vài việc cụ thể trong ngày ông Táo giúp con thấy phong tục là thứ sống trong nhà mình.
- Buổi sáng, cho con cùng lau bếp, lau tủ bát. Giải thích rằng nhà mình dọn bếp để tiễn ông Táo đi trong sạch sẽ.
- Nếu nhà có lễ, cho con đứng cạnh khi thắp hương, không bắt khấn, chỉ cần chắp tay và nghe người lớn nói.
- Nếu nhà thả cá, dắt con ra hồ, để con tự cầm bát cá thả xuống mép nước. Dặn con không ném từ trên cao.
- Buổi tối, kể truyện theo độ tuổi, có thể cho con vẽ ông bà Táo theo trí tưởng tượng.
- Hỏi con một câu: "Nếu ông Táo kể chuyện nhà mình, con muốn ông kể điều gì?" Ghi câu trả lời vào sổ Tết của gia đình.
Năm sau giở lại cuốn sổ, đọc câu trả lời năm trước của con, cả nhà sẽ thấy đứa trẻ đã lớn thế nào. Một nếp nhỏ như vậy có khi trở thành ký ức Tết mà con mang theo cả đời.
Lúc nào kể chuyện ông Táo là hợp nhất
Truyện cổ tích ngấm vào trẻ con tốt nhất khi được kể đúng lúc, trong một khung cảnh có thật. Tháng Chạp có rất nhiều khoảnh khắc như vậy. Buổi chiều đi chợ thấy chậu cá chép bày bán, con hỏi "cá này để làm gì", đó là lúc mở đầu câu chuyện. Buổi tối ngồi gói bánh, tay bận mà miệng rảnh, người lớn kể dần từng đoạn, trẻ con nghe vừa phụ xếp lá dong.
Chuyến xe về quê ăn Tết cũng là dịp tốt. Đường dài, trẻ chán điện thoại, một câu chuyện về ông bà Táo cưỡi cá lên trời giúp quãng đường ngắn lại. Đến nhà ông bà nội ngoại, nếu bếp quê còn kiềng ba chân hay ba hòn đầu rau, cho con xem tận mắt; câu chuyện lập tức có hình ảnh để bám vào.
Có một lưu ý nhỏ: tránh kể đoạn đống rơm ngay trước giờ ngủ của trẻ nhỏ, nhất là những bé hay mơ. Phần đó để ban ngày, khi con có thời gian hỏi han và người lớn ở bên. Buổi tối nên dừng ở đoạn vui, khi ông bà Táo chuẩn bị mũ áo lên đường. Nhịp kể như vậy giúp câu chuyện để lại cảm giác ấm áp hơn là lo sợ.
Khi con hỏi về cái chết trong truyện
Trẻ từ khoảng sáu tuổi trở lên thường nhận ra truyện ông Táo có người chết, và có thể hỏi thẳng. Đây là lúc cha mẹ không cần né tránh. Cha mẹ giải thích rằng truyện cổ tích ngày xưa hay có những đoạn buồn để người nghe nhớ bài học, giống như truyện Tấm Cám hay Sọ Dừa cũng có đoạn khó. Ba nhân vật trong truyện không còn sống như người thường, nhưng được trời thương cho làm thần, nghĩa là truyện muốn nói tình thương của họ không mất đi.
Nếu con lo lắng chuyện lửa, đây cũng là dịp tự nhiên để dạy an toàn: lửa trong bếp phải có người lớn trông, rơm rạ khô dễ bén, không chơi gần bếp. Cách chuyển từ truyện sang bài học thực tế giúp trẻ bớt sợ, vì con thấy mình có thể làm gì đó.
Với những bé nhạy cảm, có thể dừng ở đoạn Trọng Cao tìm được vợ và nói "rồi cả ba được trời cho lên làm thần giữ bếp". Truyện không mất ý nghĩa vì thế. Khi con lớn hơn, con sẽ tự đọc bản đầy đủ trong sách truyện cổ tích và hiểu theo cách của mình.
Câu hỏi thường gặp
Sự tích ông Công ông Táo có phù hợp với trẻ mầm non không?
Bản đầy đủ có đoạn giận dữ và đoạn cháy rơm, không hợp với trẻ quá nhỏ. Với trẻ mầm non, chỉ cần kể ngắn: trong bếp có ông bà Táo giữ lửa, cuối năm ông bà lên trời thăm ông Trời, cả nhà dọn bếp tiễn ông bà. Bản đủ để dành khi con lớn hơn.
Ba nhân vật trong truyện Táo quân tên là gì?
Bản phổ biến có Trọng Cao là người chồng trước, Thị Nhi là người vợ và Phạm Lang là người chồng sau. Một số sách ghi tên hơi khác hoặc phân việc cho từng vị khác nhau, nhưng ba tên này là quen thuộc nhất trong sách truyện cổ tích Việt Nam.
Có nên nói với con là ông Táo sẽ mách tội?
Nhiều cha mẹ tránh, vì câu đó dễ biến thần bếp thành người canh chừng đáng sợ. Cha mẹ nói theo hướng tích cực: ông Táo kể với ông Trời năm nay con đã lớn thêm, đã biết làm những việc tốt nào. Cách nói này giữ được nét vui của tục mà không doạ trẻ.
Trẻ hỏi ông Táo có thật không thì trả lời thế nào?
Có thể trả lời đây là truyện ông bà ngày xưa kể để giải thích vì sao trong bếp có ba hòn kê, và để nhắc mọi người giữ bếp sạch, sống thương nhau. Mỗi nhà tin đến đâu là chuyện của nhà ấy, con lớn lên sẽ tự tìm hiểu thêm.
Làm gì cùng con trong ngày ông Táo cho có ý nghĩa?
Cho con cùng dọn bếp, đứng cạnh khi người lớn thắp hương, cùng ra hồ thả cá nếu nhà có tục ấy, và nghe kể truyện vào buổi tối. Một câu hỏi nhỏ như con muốn ông Táo kể chuyện gì về nhà mình cũng giúp con gắn với ngày lễ.
Có sách tranh nào kể chuyện ông Táo cho trẻ không?
Nhiều nhà xuất bản sách thiếu nhi có tập truyện cổ tích Việt Nam kèm truyện Táo quân, thường ở dạng sách tranh. Khi chọn, cha mẹ nên đọc trước để xem cách kể đoạn đống rơm có hợp với con mình không, rồi điều chỉnh khi đọc to.