Mừng tuổi là cách nói thuần Việt, gốc ở tục cả nhà cùng thêm một tuổi vào ngày Tết; lì xì là chữ mượn từ tiếng Quảng Đông, chỉ phong bao đỏ đựng tiền mừng đầu năm. Miền Bắc quen nói mừng tuổi, miền Nam quen nói lì xì, nhưng ngày nay hai cách gọi đã dùng lẫn cho nhau. Món tiền nhỏ trong phong bao mang ý chúc may mắn, không nằm ở giá trị.
Bài này đi qua từng lớp: vì sao người Việt xưa "lên tuổi" vào Tết chứ không vào ngày sinh, chữ lì xì từ đâu tới, đồng tiền trừ tà trong truyện cổ Trung Hoa, phong bao đỏ ra đời ra sao, và nếp mừng tuổi ở mỗi miền khác nhau thế nào.
Vì sao gọi là mừng tuổi: Tết là ngày cả nhà cùng thêm tuổi
Người Việt xưa tính tuổi theo cách mà ngày nay hay gọi là tuổi ta hoặc tuổi mụ: đứa trẻ vừa sinh ra đã tính một tuổi, và cứ qua một cái Tết thì thêm một tuổi, bất kể sinh vào tháng nào. Một em bé sinh tháng Chạp, ăn Tết xong đã được hai tuổi. Như vậy Tết không chỉ là ngày đầu năm mà còn là "sinh nhật chung" của cả nhà.
Từ đó mới có lời mừng tuổi. Sáng mùng Một, con cháu chúc ông bà, cha mẹ thêm tuổi mạnh khoẻ, sống lâu; ông bà, cha mẹ đáp lại bằng lời chúc con cháu thêm tuổi ngoan ngoãn, học giỏi, kèm theo ít tiền mới. Lời chúc đi hai chiều, nhưng đồng tiền chủ yếu đi từ người lớn xuống người nhỏ.
Ngày xưa, người ta ít khi làm sinh nhật riêng, nhất là ở nông thôn. Ngày sinh âm lịch được nhớ để xem tuổi, xem lá số, còn chuyện mừng thêm tuổi thì dồn vào Tết. Bởi vậy ở nhiều gia đình Bắc Bộ, cụm từ "mừng tuổi ông bà" vẫn còn nguyên nghĩa đen: mừng ông bà thêm một tuổi thọ.
Đến nay giấy tờ dùng tuổi tính theo ngày sinh dương lịch, nhưng trong sinh hoạt gia đình, nhiều người lớn tuổi vẫn tính tuổi ta và nói "qua Tết là bà bảy mươi rồi". Những câu như vậy giữ lại dấu vết rõ nhất của cách nghĩ cũ: Tết là cái mốc chung để cả nhà cùng lớn thêm, cùng già thêm, và vì thế cùng mừng nhau.
Chữ "lì xì" từ đâu tới
Lì xì là cách người Việt đọc theo âm Quảng Đông của hai chữ Hán thường được ghi là "lợi thị", mang nghĩa điều lợi, điều tốt lành. Cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông sống đông ở Chợ Lớn và nhiều đô thị Nam Bộ dùng chữ này cho phong bao đỏ đầu năm, và người Việt quanh đó học theo. Từ Nam Bộ, cách gọi lan dần ra cả nước qua báo chí, phim ảnh, quảng cáo.
Trong tiếng Phổ thông Trung Quốc, tiền mừng tuổi thường được gọi là "áp tuế tiền", phong bao đỏ gọi là "hồng bao". Ba cách gọi ấy, cộng với chữ mừng tuổi của người Việt, mô tả cùng một tục nhưng nhấn vào những khía cạnh khác nhau: áp tuế nhấn vào chuyện trấn giữ, hồng bao nhấn vào màu đỏ, lì xì nhấn vào điều lành, mừng tuổi nhấn vào tuổi thêm.
Vì có gốc từ người Hoa, chữ lì xì ở Nam Bộ từng là từ của giới buôn bán, nhà phố trước rồi mới về miệt vườn. Người Bắc lớn tuổi đến giờ vẫn quen nói "tiền mừng tuổi", "mừng tuổi cháu", ít khi nói lì xì. Không có cách nào đúng hơn cách nào, đó chỉ là dấu vết của những con đường giao lưu văn hoá khác nhau.
Đồng tiền áp tuế và truyện cổ phương Bắc
Chữ "áp tuế" có thể hiểu là đè giữ, trấn giữ cái tuổi. Một truyện kể dân gian Trung Hoa lưu truyền rộng nói về một con yêu nhỏ hay hiện ra đêm cuối năm, chạm vào đầu trẻ con khiến chúng sợ hãi, quấy khóc. Để giữ con, cha mẹ gói mấy đồng tiền trong giấy đỏ đặt dưới gối, đồng tiền loé sáng làm con yêu sợ bỏ đi. Truyện có nhiều dị bản, tên con yêu cũng được ghi khác nhau, nên chỉ nên coi đây là truyện kể giải thích chứ không phải sử liệu.
Ở Việt Nam thời tiền đồng, người ta cũng có lệ xâu những đồng tiền mới bằng sợi chỉ đỏ cho trẻ đeo hoặc để đầu giường dịp Tết. Đồng tiền đầu năm, nhất là tiền mới, được coi là thứ mang may mắn. Người lớn tuổi ở nhiều làng Bắc Bộ còn nhớ cảnh ông bà dành dụm cả năm để có mấy đồng xu mới mừng tuổi cháu sáng mùng Một.
Sang thời tiền giấy, đồng xu dần nhường chỗ cho tờ bạc mới. Thói quen đổi tiền mới, tiền chẵn trước Tết bắt nguồn từ chính ý nghĩa ấy: món mừng tuổi phải "mới" như năm mới, phải "chẵn" cho trọn vẹn. Giá trị tờ tiền không phải điều người xưa chú tâm, cái họ để ý là sự tươm tất của món quà.
Phong bao đỏ và nếp mừng tuổi ba miền
Phong bao đỏ đến Việt Nam muộn hơn tục mừng tuổi. Trước đó, tiền được trao tận tay hoặc gói tạm trong giấy hồng điều. Bảng dưới tóm những nét thường được kể về nếp mừng tuổi ba miền.
| Khía cạnh | Bắc Bộ | Trung Bộ | Nam Bộ |
|---|---|---|---|
| Cách gọi quen | Mừng tuổi | Mừng tuổi, lì xì | Lì xì |
| Thời điểm | Sáng mùng Một sau lễ gia tiên, con cháu chúc trước | Sáng mùng Một, sau khi cả nhà chúc thọ ông bà | Từ sáng mùng Một, kéo dài suốt mấy ngày Tết khi đi thăm |
| Người mừng | Ông bà, cha mẹ, khách đến chơi | Ông bà, cha mẹ, họ hàng | Mọi người lớn, kể cả khách quen của gia đình |
| Người nhận | Chủ yếu trẻ con, con cháu chưa đi làm | Trẻ con, người già được con cháu biếu | Trẻ con, có nhà lì xì cả người già và người giúp việc |
| Phong bao | Ngày xưa ít dùng, nay phổ biến | Dùng vừa phải | Dùng từ sớm, gắn với văn hoá người Hoa |
Ở cả ba miền, con cháu đã đi làm thường đảo chiều: biếu ông bà, cha mẹ một phong bao mừng tuổi. Đó cũng là lúc lời "mừng tuổi" trở lại nghĩa gốc nhất của nó, mừng người lớn thêm một tuổi thọ.
Những lớp nghĩa của phong bao đỏ
Màu đỏ là màu vui. Trong văn hoá Á Đông, đỏ gắn với lửa, với sự ấm áp và điều mừng. Phong bao đỏ vì thế là cách gói một lời chúc vào một màu sắc, người nhận chưa mở đã thấy vui.
Gói lại là để kín đáo. Trao tiền trần tay dễ khiến cả hai bên ngại ngùng, nhất là khi số tiền khác nhau giữa các cháu. Phong bao giữ cho món quà kín đáo, tránh so sánh, đúng tinh thần chú trọng lời chúc.
Số tiền nhỏ mà ý lớn. Người xưa nói mừng tuổi là "lấy may", tức món tiền mang tính tượng trưng. Đứa trẻ cầm phong bao nhỏ từ người bà con xa vẫn vui như nhận phong bao dày, vì cái nó nhận là sự quan tâm.
Phong bao là bài học đầu đời về tiền. Nhiều gia đình dùng tiền mừng tuổi để dạy con giữ tiền, chia tiền, góp một phần vào việc chung. Đó là cách biến một tục cũ thành một nếp giáo dục, phù hợp với đời sống hôm nay.
Lời chúc đi kèm khi mừng tuổi ngày xưa
Con cháu chúc ông bà. Lời chúc quen thuộc nhất là chúc ông bà sống lâu, mạnh khoẻ, "sống lâu trăm tuổi" để con cháu được hầu hạ. Câu chúc ngắn, thường nói khi cả nhà đứng hoặc ngồi theo thứ bậc trước mặt ông bà, người con trưởng nói thay cả nhà rồi từng cháu nói thêm một câu của riêng mình.
Ông bà, cha mẹ chúc con cháu. Người lớn chúc trẻ con "hay ăn chóng lớn", chúc cháu đi học "học hành tấn tới", chúc con đã lớn làm ăn thuận, sớm yên bề gia thất. Lời chúc gắn với độ tuổi và việc của từng người, nên đứa trẻ nào cũng thấy mình được nhìn thấy.
Khách đến chơi chúc trẻ con trong nhà. Khách quen đến chúc Tết thường gọi trẻ con ra, hỏi năm nay lên mấy tuổi, học lớp mấy, rồi chúc một câu và mừng tuổi. Câu hỏi "năm nay lên mấy" chính là dấu vết của tục cả nhà cùng thêm tuổi ngày Tết.
Đáp lời bằng khoanh tay cảm ơn. Trẻ con được dạy khoanh tay, cúi đầu cảm ơn và chúc lại người lớn mạnh khoẻ. Nhiều nhà coi đây là bài học lễ phép đầu tiên của năm mới, cha mẹ dặn con từ tối ba mươi.
Lời chúc không nhắc chuyện buồn. Người xưa tránh chúc theo kiểu so sánh hay nhắc lại chuyện chưa vui của năm cũ. Lời chúc đầu năm hướng về phía trước, đó là phép tế nhị hơn là một điều kiêng.
Giữ nếp mừng tuổi cho đẹp
Mừng tuổi đẹp nhất khi lời chúc đi trước đồng tiền. Người lớn nhìn đứa trẻ, nói một câu chúc gắn với chính đứa trẻ ấy, rồi mới trao phong bao bằng hai tay. Đứa trẻ khoanh tay cảm ơn, chúc lại người lớn. Cái khoảnh khắc ngắn ấy mới là phần "mừng tuổi", còn tờ tiền chỉ là vật kèm theo.
Ngày nay có những thay đổi như mừng tuổi qua chuyển khoản, nhiều nhà vẫn thấy thiếu thiếu vì mất đi cái chạm tay và câu chúc trực tiếp. Có gia đình chọn cách vẫn trao phong bao, bên trong là tấm thiệp viết tay, còn tiền thì gửi riêng cho cha mẹ cháu giữ hộ. Cách nào cũng được, miễn giữ lại phần tình cảm.
Một nếp nhỏ đáng giữ là cho trẻ được tự mở phong bao sau khi khách về, không mở trước mặt người cho. Đó là phép lịch sự người xưa vẫn dạy, vừa giữ thể diện cho người mừng, vừa dạy trẻ biết trân trọng món quà hơn con số.
Nếu bạn đang chuẩn bị bao lì xì và mấy món nhỏ cho chuyến đi chúc Tết, gợi ý quà Tết có trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Lì xì là tiếng Việt hay tiếng Hoa?
Lì xì là chữ người Việt mượn từ cách đọc Quảng Đông của hai chữ Hán mang nghĩa điều lợi, điều tốt lành. Từ cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ, cách gọi này lan ra cả nước. Cách nói thuần Việt tương đương là mừng tuổi.
Vì sao gọi là mừng tuổi?
Vì người Việt xưa tính tuổi theo kiểu cứ qua Tết là thêm một tuổi. Ngày đầu năm vì thế là dịp mừng cả nhà cùng thêm tuổi, con cháu mừng ông bà sống lâu, ông bà mừng con cháu lớn khôn, kèm ít tiền mới lấy may.
Áp tuế tiền nghĩa là gì?
Áp tuế tiền là cách gọi tiền mừng tuổi trong tiếng Hán, có thể hiểu là đồng tiền trấn giữ tuổi cho trẻ. Gắn với nó là một truyện kể dân gian Trung Hoa về con yêu đêm cuối năm sợ ánh đồng tiền, truyện có nhiều dị bản.
Mừng tuổi bao nhiêu tiền là đúng?
Không có con số nào là đúng. Người xưa coi tiền mừng tuổi là tiền lấy may, quý ở lời chúc và sự tươm tất. Mỗi nhà tuỳ hoàn cảnh, điều nên tránh là so sánh số tiền giữa các cháu trước mặt nhau.
Con cháu đã đi làm có nên mừng tuổi ông bà, cha mẹ không?
Nhiều gia đình coi đây là nếp đẹp: con cháu đã tự lập biếu ông bà, cha mẹ phong bao đầu năm kèm lời chúc sức khoẻ. Đó cũng là cách lời mừng tuổi trở lại đúng nghĩa gốc, mừng người lớn thêm tuổi thọ.
Có nên mở phong bao lì xì ngay trước mặt người cho không?
Theo phép lịch sự nhiều nhà vẫn dạy, trẻ nên cảm ơn, cất phong bao và mở sau khi khách về. Cách này giữ thể diện cho người mừng và giúp trẻ chú ý vào lời chúc hơn là số tiền.