Sự tích Như Nguyện: vì sao người xưa không quét nhà, không đổ rác mấy ngày Tết

Tục không quét nhà, không đổ rác trong mấy ngày đầu năm thường được giải thích bằng truyện cổ về Âu Minh và cô hầu tên Như Nguyện: ngày đầu năm, Như Nguyện bị đánh, chui vào đống rác rồi biến mất, mang theo cả sự sung túc của gia đình. Truyện có gốc trong sách cổ Trung Hoa, được các sách phong tục ở ta kể lại. Bên cạnh truyện ấy còn có những lý do rất đời thường khiến nếp này sống lâu.

Bài này kể lại truyện theo bản hay được nhắc, chỉ ra các dị bản, rồi bàn những lớp nghĩa khác của tục: giữ cái "có" trong nhà, cho người nội trợ được nghỉ, và cách nhiều gia đình bây giờ giữ nếp này cho nhẹ nhàng, không biến nó thành nỗi lo.

Truyện Âu Minh và Như Nguyện

Truyện thường được dẫn từ "Sưu thần ký", tập truyện chí quái do Can Bảo soạn đời Tấn. Theo bản hay được kể, có người lái buôn tên Âu Minh nhiều lần đi qua một cái hồ, lần nào cũng ném đồ lễ xuống hồ để tạ thần. Thần hồ cảm lòng, mời Âu Minh xuống thuỷ phủ và hỏi muốn nhận gì. Theo lời người hầu mách trước, Âu Minh xin một người tên Như Nguyện.

Như Nguyện về nhà Âu Minh, từ đó điều gì cầu cũng được, chỉ vài năm mà nhà giàu có. Đến một ngày đầu năm, Như Nguyện dậy muộn hoặc làm điều gì phật ý, Âu Minh nổi giận đánh. Như Nguyện chạy trốn, chui vào đống rác ngoài sân rồi biến mất. Từ đó nhà Âu Minh sa sút dần. Tên "Như Nguyện" có nghĩa là "được như ý muốn", nên mất Như Nguyện cũng là mất sự như ý.

Từ truyện này, người ta suy ra tục kiêng quét nhà, đổ rác ngày đầu năm, như sợ vô tình hất đi "Như Nguyện" của nhà mình. Một số sách về tuế thời của vùng Kinh Sở xưa còn chép tục đầu năm người ta làm những cử chỉ tượng trưng ở đống rác để gọi Như Nguyện trở lại. Chi tiết mỗi bản chép một khác, nên hãy đọc truyện như một truyện giải thích phong tục chứ không phải một ghi chép sự thật. Ở Việt Nam, các sách phong tục và người kể chuyện thường rút gọn truyện thành vài câu, đủ để nói lý do vì sao ngày Tết không đổ rác.

Các dị bản của truyện và chỗ khác nhau

Khi đi vào sách phong tục và lời kể dân gian ở Việt Nam, truyện Như Nguyện có nhiều biến thể. Bảng dưới gom những chỗ khác nhau hay gặp để bạn khỏi bối rối khi nghe mỗi người kể một kiểu.

Điểm đáng chú ý là dù khác nhau ở chi tiết, các bản đều giữ hai yếu tố: ngày đầu năm và đống rác. Đó chính là hai yếu tố tạo nên tục kiêng. Phần bài học về cách đối xử với người dưới thì ít người nhắc, dù có lẽ đó mới là ý sâu nhất của truyện.

Những lý do đời thường phía sau tục này

Nhà đã được dọn kỹ trước Tết. Những ngày cuối tháng Chạp, nhà nào cũng tổng vệ sinh, quét mạng nhện, lau bàn thờ, quét vôi tường. Đến Tết, nhà đã sạch, mấy ngày không quét cũng không sao. Tục kiêng vì thế dễ giữ.

Ngày Tết là ngày nghỉ của người nội trợ. Cả năm người phụ nữ trong nhà quần quật với việc bếp núc, quét dọn. Một tục kiêng quét nhà, kiêng đổ rác trong ba ngày đầu năm vô tình cho họ được nghỉ tay, ngồi tiếp khách, đi lễ, đi chơi.

Tâm lý giữ cái "có" trong nhà. Đầu năm, người ta tránh mọi hành động mang hình ảnh "đưa ra ngoài": đổ rác, cho vay, cho lửa, đổ nước. Quét rác ra cửa trùng với hình ảnh hất đi, nên được tránh. Đây là lối nghĩ biểu tượng, không phải quan hệ nhân quả.

Nông thôn xưa có chỗ để rác. Ở làng quê, rác chủ yếu là lá, vỏ, tro bếp, để dồn vào góc vườn vài ngày không ảnh hưởng gì, có khi còn ủ làm phân. Tục kiêng vì thế không gây bất tiện, khác hẳn với căn hộ thành phố ngày nay.

Giữ không khí yên ả. Tiếng chổi quét, tiếng xoong nồi va chạm là âm thanh của ngày làm việc. Ngày Tết nhiều nhà muốn không gian khác đi, chậm hơn, yên hơn, nên tạm gác những việc ấy.

Những tục "giữ của" đi cùng trong mấy ngày đầu năm

Tục không quét nhà không đứng một mình. Trong mấy ngày Tết, nhiều nhà xưa còn tránh cho người khác vay mượn đồ, tránh cho lửa, xin lửa, tránh đổ nước ra ngõ. Điểm chung của những điều này là hình ảnh một thứ gì đó rời khỏi nhà mình đúng lúc năm mới vừa bắt đầu. Đặt cạnh nhau, chúng tạo thành một nhóm tục mà các nhà nghiên cứu hay gọi chung là tục "giữ của" đầu năm.

Cần hiểu bối cảnh ra đời của chúng. Ở làng quê ngày trước, lửa bếp được giữ bằng than ủ, nhà nào tắt bếp thì sang nhà hàng xóm xin mồi lửa. Nước được gánh từ giếng làng về, chứa trong chum vại. Vay mượn nồi niêu, thúng mủng giữa các nhà là chuyện hằng ngày. Ngày Tết, ai cũng đã chuẩn bị đầy đủ từ trước, nên tạm ngưng việc vay mượn vừa hợp lý vừa không làm phiền ai.

Ngày nay bếp gas, nước máy, đồ dùng sẵn có, nhiều tục trong nhóm này tự nhiên mất đi. Phần còn lại chủ yếu là một thói quen tâm lý: đầu năm người ta thích nhận vào hơn cho đi, thích mở hàng hơn trả nợ. Hiểu được gốc gác ấy, mỗi nhà có thể tự chọn giữ điều gì cho vui, bỏ điều gì cho tiện, không cần lo rằng bỏ một điều kiêng sẽ kéo theo chuyện chẳng lành.

Quét nhà theo nếp xưa: quét vào trong, đổ vào ngày hoá vàng

Trong thực tế, nhà xưa không phải ba ngày Tết không động chổi. Khách đến chơi, trẻ con ăn bánh kẹo, vỏ hạt dưa vương vãi là chuyện thường. Nhiều gia đình có cách dung hoà: quét nhẹ, quét từ cửa vào trong, dồn rác vào một góc nhà hoặc một cái sọt, đến ngày hoá vàng hoặc ngày khai hạ mới đem đổ.

Cách quét vào trong này giữ được ý "không hất của ra ngoài", đồng thời giữ nhà sạch để tiếp khách. Ngày đem rác đi đổ thường trùng với ngày tiễn ông bà, tức là ngày Tết chính thức khép lại, mọi việc trong nhà trở về nhịp thường. Như vậy tục kiêng có điểm bắt đầu và điểm kết thúc rõ ràng.

Ở Nam Bộ, nhiều nhà giữ tục này nhẹ hơn, chủ yếu trong sáng mùng Một. Ở Bắc Bộ, có nhà giữ đến mùng Ba. Không có quy định chung, mỗi nhà làm theo thói quen của ông bà mình. Điều đó cho thấy tục kiêng này vốn mềm dẻo, chưa bao giờ là một luật cứng.

Truyện Như Nguyện nói gì về cách người xưa nhìn sự sung túc

Đọc kỹ, truyện Như Nguyện có một lớp nghĩa thú vị: sự giàu có của Âu Minh không đến từ công sức mà đến từ món quà của thần, và nó mất đi cũng vì chính sự nóng giận của ông. Cái "như ý" không phải vật sở hữu, nó là một mối quan hệ cần được đối xử tử tế. Người hầu bị đánh thì bỏ đi, sự sung túc cũng theo đó mà đi.

Người Việt khi tiếp nhận truyện này thường chỉ giữ lại phần tục kiêng, nhưng nhiều người lớn tuổi khi kể cho con cháu vẫn nhắc thêm: đầu năm đừng cáu giận, đừng mắng người làm, đừng to tiếng trong nhà. Đó là bài học về cách sống, gắn liền với tâm lý "đầu xuôi đuôi lọt" của ngày Tết.

Từ góc nhìn ấy, tục không quét nhà ngày Tết không còn là chuyện sợ mất lộc, mà trở thành lời nhắc giữ một không khí hiền hoà trong nhà. Một gia đình êm ấm, ít to tiếng thì tự nhiên đã "như ý" hơn nhiều so với một nhà giữ tục kiêng thật kỹ mà ngày Tết vẫn cãi vã.

Giữ tục trong căn hộ thành phố cho nhẹ nhàng

Sống ở chung cư, nhà phố, nhiều người băn khoăn nên giữ tục này thế nào. Dưới đây là cách nhiều gia đình đang làm.

• Dọn dẹp thật kỹ vào ngày hai mươi tám, hai mươi chín tháng Chạp để mấy ngày Tết không phải dọn nhiều.
• Nếu cần quét, quét nhẹ từ cửa vào trong, gom vào túi rác đặt ở ban công hoặc góc bếp.
• Rác thực phẩm dễ hỏng thì cứ đổ theo giờ thu gom của toà nhà, giữ vệ sinh chung quan trọng hơn giữ một tục cũ.
• Đến ngày hoá vàng hoặc khi cả nhà đi làm lại, tổng dọn một lượt, coi như khép Tết.
• Kể cho con cháu nghe truyện Như Nguyện như một truyện cổ thú vị, kèm bài học về cách đối xử tử tế, thay vì nói "quét nhà là mất lộc".

Giữ hay bỏ tục này là chuyện riêng của mỗi nhà. Không có bằng chứng nào cho thấy quét nhà ngày Tết làm một gia đình nghèo đi, cũng như không quét nhà chẳng làm ai giàu thêm. Điều đáng giữ là tinh thần nghỉ ngơi và hiền hoà của mấy ngày đầu năm.

Câu hỏi thường gặp

Như Nguyện là ai?

Như Nguyện là nhân vật trong truyện cổ Trung Hoa thường được dẫn từ sách "Sưu thần ký" của Can Bảo. Đó là cô hầu do thần hồ ban cho lái buôn Âu Minh, giúp nhà Âu Minh giàu có, rồi biến mất vào đống rác sau khi bị đánh ngày đầu năm.

Vì sao ngày Tết kiêng quét nhà?

Truyện Như Nguyện là lời giải thích hay được nhắc. Ngoài ra còn có lý do đời thường: nhà đã dọn kỹ trước Tết, người nội trợ được nghỉ, và tâm lý đầu năm tránh hình ảnh đưa đồ ra khỏi nhà.

Kiêng quét nhà mấy ngày?

Tuỳ nhà. Nhiều gia đình Nam Bộ chỉ giữ trong sáng mùng Một, nhiều nhà Bắc Bộ giữ đến mùng Ba hoặc đến ngày hoá vàng. Không có quy định chung nào cả.

Lỡ quét nhà ngày Tết thì có sao không?

Không có gì đáng lo. Tục này mang tính biểu tượng, không có căn cứ cho thấy quét nhà làm gia đình gặp chuyện không may. Nhiều nhà vẫn quét nhẹ vào trong và đổ rác sau ngày hoá vàng.

Truyện Như Nguyện có bài học gì ngoài tục kiêng?

Có. Sự sung túc của Âu Minh mất đi vì chính cơn nóng giận của ông với người hầu. Nhiều người kể truyện để nhắc con cháu đầu năm sống hiền hoà, đối xử tử tế với người xung quanh.

Ở chung cư nên giữ tục không đổ rác thế nào?

Rác thực phẩm dễ hỏng nên đổ theo giờ thu gom của toà nhà để giữ vệ sinh chung. Phần còn lại có thể gom vào túi để sau Tết đổ. Giữ vệ sinh cho hàng xóm quan trọng hơn giữ một tục kiêng.