Chợ hoa Hàng Lược là chợ hoa Tết lâu đời bậc nhất của Hà Nội, họp mỗi năm trong khoảng mươi ngày cuối tháng Chạp trên phố Hàng Lược, gần chợ Đồng Xuân, bán đào, quất, thuỷ tiên, cúc, thược dược, lay ơn và đủ loại hoa Tết. Nhiều tài liệu cho rằng chợ đã có từ đầu thế kỷ 20, và với nhiều thế hệ người Hà Nội, đi chợ hoa Hàng Lược là một phần không thể thiếu của Tết.
Bài này kể lại gốc tích con phố và phiên chợ, hoa thường bán ở chợ và nơi chúng đến từ, những người bán hoa từ các làng ven đô, nếp đi chợ hoa của người Hà Nội xưa, và cách đi chợ hoa Hàng Lược hôm nay. Mua hoa tránh bị hớ, chọn đào chọn quất thuộc trang về hoa tươi nên chỉ nhắc qua.
Phố Hàng Lược và chợ hoa Tết từ bao giờ
Hàng Lược là một con phố trong khu phố cổ Hà Nội, nằm gần chợ Đồng Xuân, men theo dòng Tô Lịch cũ nay đã bị lấp. Tên phố gắn với nghề làm và bán lược của người dân nơi đây ngày trước. Thời Pháp thuộc, phố có tên tiếng Pháp mang nghĩa phố Lược, cho thấy nghề lược từng là nét nhận diện của con phố.
Chợ hoa Tết Hàng Lược hình thành từ khi nào thì chưa có mốc chính xác. Nhiều tài liệu và hồi ký cho rằng từ đầu thế kỷ 20, những ngày giáp Tết, người các làng hoa ven đô đã mang hoa về bán dọc phố này vì gần chợ Đồng Xuân, gần bến sông, thuận đường cho người buôn và người mua. Dần dần, nơi đây trở thành chợ hoa Tết lớn và quen thuộc nhất của thành phố.
Qua nhiều biến động, chợ hoa Hàng Lược vẫn họp đều đặn mỗi năm, kể cả những năm thời bao cấp khó khăn. Với nhiều gia đình Hà Nội, không đi chợ hoa Hàng Lược thì như chưa đón Tết. Chợ đã được nhắc đến trong nhiều trang văn, ảnh và phim về Tết Hà Nội, trở thành một biểu tượng của Tết phố cổ.
Hoa ở chợ Hàng Lược: những loại quen thuộc
Hoa bán ở chợ Hàng Lược phản ánh nếp chơi hoa Tết của người Hà Nội, thay đổi ít nhiều theo thời gian nhưng có những loại không bao giờ vắng.
- Đào. Đào bích sắc thắm, đào phai hồng nhạt, đào bạch trắng, đào cành và đào thế. Phần lớn đến từ vùng trồng đào ven sông Hồng như Nhật Tân, Phú Thượng và các làng ngoại thành.
- Quất. Quất cảnh trồng chậu, quả vàng sum suê, nổi tiếng là quất làng Tứ Liên ven sông Hồng.
- Thuỷ tiên. Củ thuỷ tiên bán để người chơi gọt tỉa, hoặc chậu đã gọt sẵn, là thú chơi tao nhã của người Hà Nội xưa.
- Cúc vàng, cúc vạn thọ. Dùng cắm bàn thờ hoặc bày cặp trước cửa, hợp cho nhà không chơi đào.
- Thược dược, lay ơn, violet. Những loại hoa cắm bình quen thuộc của Tết Hà Nội một thời, nay vẫn còn nhưng bớt phổ biến.
- Hoa giấy, cành lộc. Cành lộc vừng, cành sung, cành trúc nhỏ để cắm bình lấy may, cùng hoa giấy trang trí.
Ngày nay chợ có thêm nhiều loài hoa mới như lan hồ điệp, tulip, mai vàng từ phía Nam ra. Nhưng với người Hà Nội lớn tuổi, đào, quất và thuỷ tiên vẫn là bộ ba của Tết.
Người bán hoa từ các làng ven đô
Phần lớn người bán ở chợ hoa Hàng Lược là nông dân các làng hoa ven đô, đã trồng và chăm hoa suốt cả năm cho mấy ngày này. Họ chở hoa vào phố từ sáng sớm, có người ngủ lại ngay cạnh gánh hoa, đắp chiếu qua đêm để giữ chỗ và giữ hoa. Đó là những ngày vất vả nhất năm của người trồng hoa, cũng là những ngày quyết định thu nhập cả năm.
Ngày xưa, người bán gánh hoa bằng quang gánh hoặc chở bằng xe đạp, những cành đào to buộc ngang yên xe, những chậu quất xếp hai bên. Hình ảnh xe đạp chở hoa vào phố đã đi vào nhiều bức ảnh, bức tranh về Tết Hà Nội. Nay người bán dùng xe máy, xe tải nhỏ, nhưng cảnh hoa đào phủ kín một góc phố vẫn còn nguyên.
Người bán hoa cũng có nếp riêng: không mặc cả quá gắt ngày cuối năm, bán cho người mở hàng đầu ngày giá dễ chịu, và chiều ba mươi thường bán hạ để kịp về nhà ăn Tết. Có những người bán hoa nhiều chục năm liền ở một góc phố, khách quen năm nào cũng tìm đến đúng chỗ ấy.
Khi mua hoa, một câu hỏi thăm người bán về vườn đào, về mùa hoa năm nay thường được đáp lại bằng cả một câu chuyện về thời tiết, về những đêm thức canh đào. Nghe những câu chuyện ấy, người mua hiểu vì sao cành hoa trên tay mình đáng quý.
Nếp đi chợ hoa của người Hà Nội xưa
Đi chợ hoa như đi chơi. Người Hà Nội xưa đi chợ hoa không chỉ để mua. Cả nhà đi dạo, ngắm hoa, chọn hoa, có khi đi mấy buổi mới mua. Đi chợ hoa là một thú vui cuối năm, giống như đi xem hội.
Mua hoa theo thứ tự. Nhiều nhà mua thuỷ tiên từ sớm để kịp gọt tỉa và canh cho nở đúng giao thừa, mua quất và đào vào những ngày hai lăm, hai sáu, còn hoa cắm bình thì mua sát Tết cho tươi.
Chọn hoa cho bàn thờ trước. Hoa cho bàn thờ gia tiên được chọn kỹ nhất: cúc vàng, thược dược hay lay ơn tươi, không dập, không héo. Hoa trang trí phòng khách chọn sau.
Chở hoa bằng xe đạp. Hình ảnh người Hà Nội đạp xe chở cành đào hay chậu quất về nhà trong gió lạnh cuối năm là ký ức chung của nhiều thế hệ. Cành đào buộc dọc khung xe, người ngồi sau ôm chậu thuỷ tiên.
Mua hoa cho người thân. Nhiều người mua thêm một cành đào nhỏ hay chậu hoa biếu bố mẹ, thầy cô, người lớn tuổi trong họ, như một cách chúc Tết sớm.
Hàng Lược và những chợ hoa Tết khác của Hà Nội
Hàng Lược là chợ hoa Tết lâu đời và mang tính biểu tượng nhất, nhưng không phải nơi duy nhất người Hà Nội mua hoa Tết. Bảng dưới so sánh mấy kiểu chợ hoa quen thuộc để người đọc hình dung.
| Kiểu chợ | Đặc điểm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Chợ hoa Hàng Lược | Chợ hoa Tết theo mùa giữa phố cổ, họp những ngày cuối tháng Chạp, không khí truyền thống | Người muốn đi chợ hoa như một nếp Tết, ngắm phố cổ |
| Chợ đầu mối hoa đêm ven Hồ Tây | Chợ hoa bán buôn họp về đêm quanh năm, đông nhất dịp Tết, người bán lẻ đến lấy hàng | Người mua số lượng nhiều, người bán hoa lẻ |
| Vườn đào, vườn quất ven sông Hồng | Mua tận vườn, chọn cây đang trồng, nhà vườn chở về tận nhà | Người chơi đào thế, quất chậu lớn |
| Chợ hoa tạm ở các khu dân cư | Chợ hoa Tết do chính quyền nhiều phường bố trí mỗi năm ở vườn hoa, bãi đất trống | Người ở xa phố cổ, mua nhanh gần nhà |
Mỗi kiểu chợ một cái hay. Chợ hoa Hàng Lược không phải nơi rẻ nhất hay nhiều hoa nhất, nhưng là nơi có không khí Tết xưa nhất: phố cổ, mái ngói, hoa đào trên vỉa hè, người già đi dạo chợ hoa như đi lễ.
Với người lớn lên ở Hà Nội, câu "đi chợ hoa" mặc nhiên là đi Hàng Lược, dù nhà ở quận nào. Đó là sức nặng của một phiên chợ đã tồn tại qua nhiều thế hệ, đủ để trở thành một địa danh của Tết.
Chợ hoa trong ký ức và văn chương Hà Nội
Chợ hoa Tết Hà Nội đã được nhiều nhà văn viết về Hà Nội nhắc tới với tình cảm đặc biệt. Trong các trang tuỳ bút về Hà Nội, mùa hoa Tết thường được tả bằng màu hồng của đào, sắc vàng của quất, mùi thơm của thuỷ tiên, cái lạnh se sắt và mưa phùn. Những trang văn ấy góp phần làm cho chợ hoa trở thành một phần của bản sắc Tết Hà Nội.
Với người Hà Nội đi xa, chợ hoa Hàng Lược là một trong những hình ảnh gây nhớ nhất. Nhiều người kể lại rằng mỗi Tết ở nơi khác, điều họ nhớ không phải mâm cỗ mà là buổi chiều đi chợ hoa cùng mẹ, mua một cành đào về nhà. Ký ức ấy được giữ trong hồi ký, trong ảnh cũ, trong những bài viết trên báo mỗi dịp xuân về.
Nhiếp ảnh gia nhiều thế hệ cũng chọn chợ hoa Hàng Lược làm đề tài, từ ảnh đen trắng thời trước đến ảnh màu hôm nay. Xem lại những bức ảnh ấy, người ta thấy phố xá thay đổi, xe cộ thay đổi, nhưng sắc hoa đào trên phố cổ cuối năm thì vẫn vậy.
Đi chợ hoa Hàng Lược hôm nay
Chợ hoa Hàng Lược vẫn họp mỗi năm, thường từ khoảng giữa đến cuối tháng Chạp. Một số điều thực tế giúp chuyến đi thong thả hơn.
- Hỏi lịch trước. Thời gian họp chợ cụ thể do chính quyền phường sở tại thông báo hằng năm, có thể thay đổi; nên xem tin của địa phương trước khi đi.
- Đi buổi sáng hoặc tối sớm. Chiều muộn những ngày sát Tết rất đông, phố hẹp, đi lại khó.
- Gửi xe ở xa và đi bộ. Khu phố cổ ngày giáp Tết chật, đi bộ vào chợ dễ ngắm hoa hơn.
- Xem hoa, hỏi giá kỹ. Hỏi giá trước khi chọn, xem hoa kỹ; chuyện chọn đào, chọn quất chi tiết đã có ở các trang chuyên về hoa tươi.
- Chở hoa an toàn. Cành đào to nên nhờ người bán bó gọn, buộc chắc, tránh chở cồng kềnh nguy hiểm trên đường.
- Kết hợp đi chợ Đồng Xuân. Ngay gần đó là chợ Đồng Xuân, có thể kết hợp mua đồ Tết, mứt kẹo.
Đi chợ hoa Hàng Lược với trẻ con là cách đơn giản nhất để giữ một nếp Tết Hà Nội. Cho trẻ tự chọn một chậu hoa nhỏ, tự chăm qua mấy ngày Tết, là để trẻ có một ký ức Tết của riêng mình.
Câu hỏi thường gặp
Chợ hoa Hàng Lược có từ bao giờ?
Chưa có mốc chính xác, nhưng nhiều tài liệu và hồi ký cho rằng chợ hoa Tết Hàng Lược đã có từ đầu thế kỷ 20. Phố gần chợ Đồng Xuân và bến sông cũ, thuận đường cho người các làng hoa ven đô mang hoa vào bán.
Chợ hoa Hàng Lược họp vào thời gian nào?
Chợ thường họp trong khoảng mươi ngày cuối tháng Chạp đến chiều ba mươi Tết. Thời gian cụ thể mỗi năm do chính quyền sở tại thông báo, nên xem tin địa phương trước khi đi.
Chợ hoa Hàng Lược bán những loại hoa gì?
Chợ bán đào bích, đào phai, đào bạch, quất cảnh, thuỷ tiên, cúc vàng, thược dược, lay ơn, violet, cùng cành lộc và nhiều loài hoa mới như lan hồ điệp, mai vàng. Đào, quất và thuỷ tiên vẫn là bộ ba quen thuộc của Tết Hà Nội.
Hoa ở chợ Hàng Lược từ đâu đến?
Phần lớn từ các làng hoa ven đô Hà Nội, như vùng đào Nhật Tân, Phú Thượng, làng quất Tứ Liên và các vùng trồng hoa ngoại thành. Ngày nay có thêm hoa từ nhiều tỉnh khác và hoa nhập về.
Vì sao chợ hoa lại họp ở phố Hàng Lược?
Phố Hàng Lược nằm gần chợ Đồng Xuân, gần bến sông cũ, thuận đường cho người bán và người mua từ nhiều phía. Lâu dần nơi đây thành chỗ quen của chợ hoa Tết, được giữ qua nhiều thế hệ.
Đi chợ hoa Hàng Lược cần lưu ý gì?
Nên xem lịch chợ của địa phương, đi buổi sáng hoặc tối sớm để tránh đông, gửi xe ở xa và đi bộ vào phố, hỏi giá trước khi chọn, nhờ người bán bó hoa gọn để chở an toàn. Có thể kết hợp đi chợ Đồng Xuân ngay gần đó.