Đào Nhật Tân là đào Tết nổi tiếng nhất Hà Nội, trồng trên vùng bãi ven sông Hồng phía bắc Hồ Tây, nổi bật với đào bích sắc thắm cánh kép và đào phai hồng nhạt. Nhiều thế hệ người Hà Nội coi cành đào Nhật Tân trong nhà là dấu hiệu Tết đã về.
Bài này kể lại lịch sử làng đào, các loại đào quen thuộc, nghề hãm đào để hoa nở đúng Tết, chợ đào cuối năm và nếp đi mua đào tận vườn, cùng những đổi thay của làng đào trước đô thị hoá. Ý nghĩa biểu tượng của hoa đào và cách chọn đào, giữ đào đã có ở các trang chuyên đề nên chỉ nhắc qua.
Làng đào Nhật Tân: từ bãi bồi sông Hồng đến biểu tượng Tết Hà Nội
Nhật Tân là một làng cổ ven sông Hồng, phía bắc Hồ Tây, đất bãi bồi màu mỡ, thoát nước tốt, rất hợp với cây đào. Người làng trồng đào từ lâu đời, cung cấp đào cho kinh thành Thăng Long và về sau là Hà Nội. Cùng với các làng lân cận như Phú Thượng, Quảng Bá, Tứ Liên, vùng này từng là vựa hoa Tết lớn nhất của thành phố.
Về thời điểm làng bắt đầu trồng đào, không có mốc chính xác. Có một giai thoại thường được kể rằng sau trận đại thắng mùa xuân năm Kỷ Dậu, vua Quang Trung đã sai người mang cành đào từ Thăng Long về Phú Xuân tặng công chúa Ngọc Hân. Câu chuyện đẹp này không có tư liệu chính sử xác nhận, nên chỉ nên kể như giai thoại.
Điều chắc chắn là đến thế kỷ 20, đào Nhật Tân đã nổi tiếng khắp miền Bắc. Những ngày cuối năm, người Hà Nội đạp xe ra Nhật Tân mua đào, những cành đào to buộc trên xe đạp, xe xích lô đi vào phố là hình ảnh quen của Tết Hà Nội. Trong văn chương, ảnh chụp và tranh vẽ về Tết Hà Nội, cành đào Nhật Tân hiện diện như một biểu tượng.
Ngày nay, sau những lần sắp xếp địa giới, vùng làng đào cũ thuộc các phường mới của Hà Nội, nhưng người dân và người mua vẫn gọi chung là đào Nhật Tân, như gọi một thương hiệu đã có từ trăm năm.
Các loại đào quen thuộc của vùng Nhật Tân
Người trồng đào ven sông Hồng phân biệt nhiều loại theo màu hoa, số lớp cánh và dáng cây. Bảng dưới gom các loại hay được nhắc tới; tên gọi có thể khác nhau giữa các làng.
| Loại đào | Nhận dạng | Thường dùng |
|---|---|---|
| Đào bích | Hoa màu đỏ thắm, cánh kép nhiều lớp, cánh dày | Cành cắm bình, đào thế chơi Tết, được ưa chuộng nhất |
| Đào phai | Hoa hồng nhạt, cánh đơn hoặc kép, màu nhạt dần ra mép | Cành cắm bình, gốc lớn bày phòng khách |
| Đào bạch | Hoa trắng, hiếm hơn | Người chơi kén chọn, thường ít bán đại trà |
| Đào thế | Cây đào trồng chậu, uốn tạo dáng nhiều năm | Bày phòng khách, sân, chơi nhiều năm |
| Đào cành | Cành cắt từ cây, cắm bình | Cách chơi phổ biến nhất của gia đình Hà Nội |
Ngoài các loại đào truyền thống của vùng ven sông Hồng, thị trường ngày nay còn có đào rừng từ vùng núi phía Bắc, đào thất thốn dáng lùn, đào ghép nhiều màu. Nhưng với người Hà Nội lớn tuổi, đào bích Nhật Tân vẫn là chuẩn của hoa đào Tết.
Ý nghĩa của từng màu đào theo quan niệm dân gian và cách nhận biết đào đẹp đã có ở các trang về cây cảnh và hoa tươi; ở đây chỉ nhấn mạnh rằng mỗi loại đào gắn với một kiểu chơi và một tầng lớp người chơi khác nhau trong Tết Hà Nội xưa.
Nghề hãm đào: làm sao cho hoa nở đúng Tết
Cái khó nhất của nghề trồng đào là làm cho hoa nở vào đúng những ngày Tết, không sớm không muộn. Người làng đào có những kinh nghiệm được truyền qua nhiều đời; trình tự dưới đây là nét chung theo lời kể của người trồng đào, chi tiết mỗi vườn một khác.
- Chăm cây quanh năm. Sau Tết, đào được cắt tỉa, bón phân, chăm cho ra nhiều cành non khoẻ, vì hoa sẽ nở trên những cành này vào Tết sau.
- Tạo dáng. Với đào thế, người trồng uốn cành, buộc dây, tạo dáng qua nhiều năm.
- Tuốt lá. Khoảng hai tháng trước Tết, tuỳ thời tiết, người trồng tuốt sạch lá đào để cây dồn sức nuôi nụ. Thời điểm tuốt lá là bí quyết của mỗi nhà vườn.
- Theo dõi thời tiết. Năm rét đậm, nụ nở chậm; năm ấm, nụ nở sớm. Người trồng phải theo dõi từng ngày.
- Điều chỉnh. Nếu nụ nở sớm, người trồng có thể giảm tưới, che bớt nắng; nếu nụ chậm, có thể tưới nước ấm, bón thêm theo kinh nghiệm riêng.
- Thu hoạch. Những ngày cuối tháng Chạp, cành đào được cắt hoặc cây được bứng vào chậu để bán.
Dù kinh nghiệm đến đâu, người trồng đào vẫn phụ thuộc vào thời tiết. Có những năm trời ấm bất thường, đào nở bung trước Tết cả tuần, người trồng mất trắng. Có năm rét kéo dài, đào chỉ có nụ đến tận mùng Một. Vì thế, với người làng đào, Tết là một cuộc đánh đố với trời, và mỗi cành đào nở đúng ngày là kết quả của cả một năm lo âu.
Chợ đào cuối năm và nếp mua đào tận vườn
Những ngày cuối tháng Chạp, đào Nhật Tân được bán ở nhiều nơi: chợ hoa Hàng Lược, các chợ hoa tạm trong thành phố, dọc các tuyến đường ven đê, và ngay tại vườn. Dọc đê sông Hồng đoạn qua vùng làng đào, những ngày giáp Tết, hai bên đường kín đào, người mua người bán tấp nập.
Nhiều gia đình Hà Nội có nếp đi mua đào tận vườn. Họ đi từ sáng sớm, vào từng vườn ngắm cây, chọn cành, trò chuyện với chủ vườn. Mua đào tận vườn có cái thú riêng: được thấy cây đào đang sống, được nghe chủ vườn kể về cây, được chọn đúng cành mình ưng.
Có những gia đình mua đào của một nhà vườn quen nhiều năm liền, chủ vườn để dành sẵn cây đẹp cho khách quen. Quan hệ ấy đi kèm sự tin tưởng: chủ vườn chọn cành nở đúng Tết, khách không cần mặc cả nhiều. Đó là một nét văn hoá mua bán đáng quý của Tết Hà Nội.
Chuyện chở đào về nhà cũng là một ký ức Tết. Ngày xưa đào chở bằng xe đạp, cành đào buộc dọc khung xe. Ngày nay chở bằng xe máy, ô tô, hoặc nhờ nhà vườn chở tận nhà. Dù cách nào, cành đào trên đường về là hình ảnh mà người Hà Nội nhìn thấy là biết Tết đã gần lắm rồi.
Làng đào trước đô thị hoá
Từ cuối thế kỷ 20, đô thị hoá lan về phía Hồ Tây và ven sông Hồng. Nhiều vườn đào Nhật Tân bị thu hẹp, nhường chỗ cho đường sá, nhà cửa, dự án. Một phần diện tích đào được giữ lại, một phần người trồng đào dời ra các bãi xa hơn ven sông hoặc sang các vùng ngoại thành.
Người làng đào kể rằng nhiều gia đình đã bỏ nghề, nhưng nhiều gia đình khác vẫn giữ, coi trồng đào là nghề tổ của làng. Họ thuê đất bãi ở xa hơn, chuyển sang trồng đào thế giá trị cao, kết hợp đón khách tham quan, chụp ảnh. Nghề đào vì thế thay đổi hình thức nhưng chưa mất.
Thành phố cũng đã có những dự án gìn giữ vùng trồng đào truyền thống, như dành đất cho công viên hoa đào, tổ chức lễ hội hoa đào. Những nỗ lực ấy cho thấy đào Nhật Tân không chỉ là một sản phẩm nông nghiệp mà là một phần của bản sắc Hà Nội cần được giữ.
Với người đi mua đào hôm nay, chọn đào của những nhà vườn truyền thống là một cách góp phần giữ nghề. Hỏi chủ vườn về lịch sử vườn đào, về nghề của gia đình, là cách để cành đào trong nhà mình mang thêm một câu chuyện.
Sau Tết, cành đào đi đâu
Với đào cành, sau Tết hoa tàn dần, nhiều nhà giữ cành đào đến rằm tháng Giêng rồi mới bỏ. Một số gia đình có nếp không vứt cành đào bừa bãi mà bó gọn, đem đi cùng rác vườn, coi như trả lại cho đất. Có nhà giữ lại vài đoạn cành khô làm củi đun nước tắm hay đốt vào dịp khác, tuỳ nếp.
Với đào thế trồng chậu, sau Tết người chơi có thể mang trả cho nhà vườn chăm sóc, đến Tết năm sau lại nhận về. Ở Hà Nội đã có từ lâu hình thức thuê đào: nhà vườn chở cây đào thế đến nhà khách trước Tết, sau Tết đến lấy về vườn chăm tiếp. Cách làm này giúp cây đào sống được nhiều năm thay vì chết sau một mùa trong phòng khách.
Với người tự trồng, đào sau Tết cần được đưa ra chỗ có nắng, cắt bỏ hoa tàn, tỉa cành, bón phân để cây phục hồi. Đào trồng chậu trong nhà phố khó ra hoa đẹp năm sau nếu không có nắng và không được hãm đúng cách; vì thế nhiều người chọn gửi nhà vườn hoặc thuê đào.
Chuyện cành đào sau Tết nghe nhỏ nhưng cho thấy một sự thay đổi trong cách chơi đào: từ mua đứt bỏ đi sang thuê, gửi, chăm lại. Người trồng đào có thêm nguồn thu ổn định, cây đào được sống lâu hơn, và người chơi đỡ áy náy khi thấy cành đào đẹp bị bỏ ở đầu ngõ sau rằm.
Đi xem và mua đào Nhật Tân: mấy điều nên biết
Đi vườn đào những ngày cuối năm là một thú vui của người Hà Nội. Vài gợi ý thực tế giúp chuyến đi vui và không làm phiền người trồng.
- Đi buổi sáng. Sáng sớm ít người, ánh sáng đẹp, đào tươi; trưa và chiều những ngày sát Tết rất đông.
- Xin phép trước khi vào vườn. Vườn đào là tài sản của người trồng; vào chụp ảnh nên hỏi chủ vườn, nhiều vườn có thu phí tham quan.
- Không bẻ cành, không rung cây. Một cành gãy là cả năm công sức của người trồng; trẻ con cần được dặn kỹ.
- Hỏi chủ vườn cách giữ đào. Người trồng sẽ chỉ cách chăm đào trong nhà cho bền qua Tết, phù hợp với loại đào mình mua.
- Chở đào an toàn. Cành to nên nhờ nhà vườn bó gọn, che chắn; tránh chở cồng kềnh trên đường đông.
- Kết hợp đi dạo ven sông. Vùng đào gần bãi sông Hồng, có thể kết hợp ngắm cảnh, chụp ảnh, nhưng chú ý an toàn giao thông trên đường đê.
Mua một cành đào Nhật Tân, cắm ở phòng khách, kể cho con cháu nghe về làng đào ven sông, đó là cách đơn giản nhất để giữ một nếp Tết Hà Nội đã có từ nhiều đời.
Câu hỏi thường gặp
Đào Nhật Tân trồng ở đâu?
Đào Nhật Tân trồng trên vùng bãi bồi ven sông Hồng phía bắc Hồ Tây, Hà Nội, cùng các làng lân cận như Phú Thượng, Quảng Bá. Đô thị hoá đã thu hẹp nhiều vườn, một phần người trồng dời ra các bãi xa hơn hoặc vùng ngoại thành.
Đào bích và đào phai khác nhau thế nào?
Đào bích có hoa màu đỏ thắm, cánh kép nhiều lớp, cánh dày, được ưa chuộng nhất. Đào phai có hoa hồng nhạt, màu nhạt dần ra mép cánh. Ngoài ra còn đào bạch hoa trắng, hiếm hơn và kén người chơi.
Làm sao để đào nở đúng Tết?
Người trồng chăm cây quanh năm, tuốt lá khoảng hai tháng trước Tết tuỳ thời tiết để cây dồn sức nuôi nụ, rồi theo dõi và điều chỉnh tưới nước, che nắng. Kết quả vẫn phụ thuộc nhiều vào thời tiết từng năm.
Có thật vua Quang Trung gửi cành đào Nhật Tân cho công chúa Ngọc Hân không?
Đây là giai thoại được kể nhiều, rằng sau chiến thắng mùa xuân năm Kỷ Dậu, vua Quang Trung sai người mang cành đào từ Thăng Long về Phú Xuân. Chưa có tư liệu chính sử xác nhận, nên chỉ nên kể như một câu chuyện đẹp.
Mua đào tận vườn ở Nhật Tân có gì khác mua ở chợ?
Mua tận vườn được thấy cây đang sống, chọn đúng cành ưng ý, nghe chủ vườn kể về cây và chỉ cách giữ đào. Nhiều gia đình mua của một nhà vườn quen nhiều năm. Mua ở chợ tiện hơn nhưng ít lựa chọn và ít câu chuyện hơn.
Đi vườn đào chụp ảnh ngày Tết cần lưu ý gì?
Nên xin phép chủ vườn trước, nhiều vườn có thu phí tham quan. Không bẻ cành, không rung cây, dặn kỹ trẻ con. Đi buổi sáng để tránh đông, chú ý an toàn khi đi trên đường đê ven sông.