Chọi gà, miền Nam gọi là đá gà, là tục cho hai con gà trống đấu với nhau, từng là thú vui quen của nhiều làng Việt trong mấy ngày Tết và hội xuân. Ngày nay tục này nằm giữa hai lằn ranh: pháp luật cấm mọi hình thức được thua bằng tiền, và ngày càng nhiều người đặt câu hỏi về việc bắt con vật chịu thương tích để người xem mua vui.
Bài này kể lại lịch sử chọi gà trong văn hoá Việt, các dòng gà nòi ba miền, cách một trận chọi gà được tổ chức ở hội làng xưa, rồi trình bày công bằng các lập luận về phúc lợi động vật và những gì đã thay đổi. Bài không hướng dẫn nuôi gà đá, không bàn kỹ thuật đấu, và nhắc rõ: chơi ăn tiền là vi phạm pháp luật.
Chọi gà trong lịch sử và văn hoá Việt
Chọi gà có mặt ở rất nhiều nền văn hoá, từ Đông Nam Á, Nam Á đến Địa Trung Hải. Ở Việt Nam, dấu vết văn bản quen thuộc nhất là bài "Hịch tướng sĩ" của Trần Quốc Tuấn thế kỷ 13, trong đó có câu trách tướng sĩ lấy việc chọi gà làm vui trong khi vận nước nguy nan. Câu ấy cho thấy chọi gà đã là thú tiêu khiển phổ biến của giới quân sĩ, quý tộc từ thời Trần.
Trong dân gian, gà trống là con vật gần gũi, tượng trưng cho sự dũng mãnh, đúng giờ, gắn với hình ảnh gà gáy sáng mở đầu ngày mới. Gà trống xuất hiện trong tranh Tết, trên bàn thờ, trong lễ cúng giao thừa. Chọi gà đầu xuân vì thế mang thêm ý nghĩa thử sức, mừng năm mới, như một màn tranh tài tượng trưng của làng.
Ở nhiều làng Bắc Bộ, chọi gà là một tiết mục của hội xuân, tổ chức ở sân đình, có trọng tài, có lệ, có phần thưởng theo lệ làng. Ở Nam Bộ, đá gà mang màu sắc khác, gắn với đời sống đồng ruộng và những người nuôi gà nòi chuyên nghiệp. Ở Bình Định, gà chọi gắn với truyền thống võ cổ truyền, người ta hay nói võ sư học thế đánh từ cách gà né đòn và phản đòn.
Con gà trống trong Tết và trong chữ nghĩa xưa
Muốn hiểu vì sao chọi gà gắn với đầu xuân, cần nhìn lại chỗ đứng của con gà trống trong văn hoá Á Đông. Sách "Hàn Thi ngoại truyện" đời Hán nói gà có năm đức: mào trên đầu là văn, cựa ở chân là võ, gặp địch dám đấu là dũng, có thức ăn gọi nhau là nhân, gáy đúng giờ là tín. Người Việt học chữ nho thuộc lời ấy, nên gà trống được coi là con vật vừa đẹp vừa có khí phách.
Trong tranh Tết, gà trống xuất hiện thường xuyên: tranh gà Đông Hồ kèm chữ chúc tụng, gà trống đứng trên đá, gà mẹ dẫn đàn con. Mâm cúng giao thừa ở nhiều nhà Bắc Bộ có con gà luộc, gà trống thiến được chọn kỹ từ chợ Tết. Tiếng gà gáy sáng mùng Một được coi là âm thanh mở đầu năm mới.
Từ hình ảnh ấy, chọi gà đầu xuân được nhiều làng coi như một cách phô diễn đức võ và đức dũng của gà, gửi gắm mong muốn một năm mạnh mẽ. Đó là lý giải văn hoá của người xưa; nó giúp ta hiểu vì sao tục tồn tại lâu, nhưng không trả lời câu hỏi về nỗi đau của con vật mà người nay đặt ra, sẽ bàn ở phần sau.
Gà nòi, gà chọi ba miền
Gà chọi miền Bắc. Thường được nuôi ở các làng có truyền thống chọi gà trong hội xuân. Gà to khoẻ, chân cao, đấu bằng cựa tự nhiên hoặc cựa đã được bọc lại ở nhiều nơi, trận đấu chia thành nhiều hiệp.
Gà chọi Bình Định. Nổi tiếng gan lì, gắn với đất võ. Người Bình Định cũ, nay thuộc Gia Lai, có nhiều câu chuyện về gà chọi trong đời sống làng xã, và gà chọi là hình ảnh thường gặp trong các lễ hội địa phương.
Gà nòi Nam Bộ. Gà nòi là cách gọi chung các dòng gà đá được chọn lọc lâu đời ở miền Tây và miền Đông. Người nuôi gà nòi coi đó là một nghề chơi công phu, có cả một kho từ vựng riêng về dáng gà, màu lông, vảy chân.
Đồng hồ nước và nén hương. Ở nhiều nơi, thời gian một hiệp ngày xưa được đo bằng nén hương cháy hoặc bằng chiếc gáo khoét lỗ thả vào lu nước, gáo chìm thì hết hiệp. Những cách đo này cho thấy chọi gà ở làng có lệ, có luật riêng, không phải chuyện tuỳ tiện.
Cựa sắt. Ở một số nơi, người ta buộc cựa sắt hay lưỡi sắc vào chân gà, khiến trận đấu đẫm máu và thường kết thúc bằng cái chết của một con. Đây là hình thức bị chỉ trích nhiều nhất, và thường gắn với sát phạt ăn tiền.
Một trận chọi gà ở hội làng xưa diễn ra thế nào
Mỗi làng có lệ riêng. Trình tự dưới đây gom những nét chung được nhiều tài liệu về hội làng Bắc Bộ mô tả, để người đọc hình dung không khí của tục cũ, không phải hướng dẫn tổ chức.
- Đăng ký gà. Các gia đình hay các giáp trong làng mang gà đến đình, ban tổ chức xem gà, ghép cặp theo cân nặng và vóc dáng.
- Lễ ở đình. Nhiều nơi làm lễ báo cáo thần hoàng trước khi khai hội, chọi gà được coi là một phần của lễ mừng xuân.
- Vào sới. Sới gà là một vòng đất hay vòng tre quây tròn giữa sân. Hai chủ gà đưa gà vào, trọng tài ra hiệu bắt đầu.
- Chia hiệp. Trận đấu chia thành nhiều hiệp, giữa các hiệp chủ gà được vào chăm gà, lau mình, cho uống nước.
- Xử thắng thua. Gà bỏ chạy, không chịu đấu tiếp hoặc chủ xin thua thì trận kết thúc. Ở các hội làng giữ lệ, trọng tài có thể dừng trận khi gà bị thương nặng.
- Thưởng. Gà thắng được làng trao giải theo lệ, thường là hiện vật, cờ, có khi là danh dự cho cả giáp.
Ranh giới giữa tục hội làng và sát phạt nằm ở chỗ có tiền cược hay không. Khi có tiền đặt, trận chọi gà không còn là tiết mục mừng xuân mà là hành vi bị pháp luật cấm, và thường kéo theo những biến thể tàn bạo hơn như cựa sắt.
Pháp luật nói gì về chọi gà
Mọi hình thức được thua bằng tiền hoặc hiện vật có giá trị dựa trên kết quả chọi gà đều là hành vi vi phạm pháp luật, tuỳ mức độ có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Người tổ chức, người đặt tiền, người cho mượn địa điểm đều có thể bị xử lý. Ngày Tết hay ngày hội không phải ngoại lệ.
Luật Chăn nuôi năm 2018 có quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi, yêu cầu hạn chế gây đau đớn, sợ hãi cho vật nuôi trong chăn nuôi, vận chuyển, giết mổ. Một số ý kiến cho rằng tinh thần này nên được áp dụng cả với gà chọi; đây là chủ đề đang được bàn luận, chưa có quy định riêng chi tiết cho chọi gà.
Ở một số lễ hội, chính quyền địa phương cho phép duy trì chọi gà như một tiết mục truyền thống không có tiền cược, có ban tổ chức và kiểm soát. Quy định cụ thể thay đổi theo từng địa phương và từng thời kỳ; nếu cần biết chính xác, nên hỏi chính quyền nơi tổ chức hoặc tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức.
Tranh luận phúc lợi động vật: hai phía nói gì
Chọi gà là một trong những tục cũ gây tranh cãi nhiều nhất hiện nay. Bảng dưới trình bày các lập luận thường gặp của hai phía, không nhằm phán xét bên nào đúng, để người đọc tự cân nhắc.
| Phía muốn giữ tục | Phía muốn bỏ hoặc thay đổi |
|---|---|
| Chọi gà là tục lâu đời, gắn với lễ hội làng, có giá trị văn hoá | Truyền thống không biện minh cho việc gây đau đớn cho con vật để người xem mua vui |
| Gà chọi có bản năng đấu, người chỉ tạo điều kiện cho bản năng ấy | Gà bị nuôi, huấn luyện và ghép cặp có chủ đích, bản năng bị khai thác ở mức cực đoan |
| Ở hội làng có lệ, trọng tài dừng trận khi gà bị thương nặng | Ngay cả khi có dừng trận, gà vẫn chịu thương tích, stress; nhiều nơi thực tế không giữ lệ |
| Nghề nuôi gà chọi nuôi sống nhiều gia đình, giữ các dòng gà quý | Có thể giữ dòng gà bằng chăn nuôi, triển lãm, thi dáng đẹp mà không cần cho đấu |
| Cấm hẳn sẽ đẩy chọi gà vào bí mật, khó kiểm soát hơn | Cho phép công khai dễ bị lợi dụng để che sát phạt ăn tiền |
Trên thế giới, nhiều nước đã cấm chọi gà: Anh cấm từ thế kỷ 19, Mỹ cấm ở mọi bang và mở rộng lệnh cấm liên bang tới các vùng lãnh thổ từ cuối thập niên 2010. Ở một số nước Đông Nam Á, chọi gà vẫn hợp pháp và có quản lý. Khoảng cách giữa các quốc gia cho thấy đây là câu hỏi văn hoá, đạo đức và pháp lý chưa có lời đáp chung.
Những gì đã thay đổi và cách kể chuyện chọi gà cho con cháu
Ở nhiều hội làng, chọi gà đã được điều chỉnh: bọc cựa, rút ngắn trận, dừng sớm khi gà yếu, có người chăm sóc gà sau trận, không treo thưởng lớn. Một số nơi bỏ hẳn chọi gà, thay bằng thi gà đẹp, thi gà gáy, hoặc chỉ trưng bày gà quý trong hội. Đây là những cách để tục cũ đi tiếp mà bớt phần tàn nhẫn.
Khi kể về chọi gà cho trẻ, có thể bắt đầu từ hình ảnh con gà trống trong tranh Tết, câu trong Hịch tướng sĩ, rồi để trẻ tự hỏi: con gà có muốn đấu không, nó có đau không. Những câu hỏi ấy không cần câu trả lời ngay, nhưng giúp trẻ hiểu rằng phong tục là thứ con người có thể nhìn lại và thay đổi.
Với người lớn, cách tôn trọng cả truyền thống lẫn con vật là không đặt tiền, không cổ vũ những biến thể đẫm máu như cựa sắt, và nếu có dịp xem chọi gà ở hội làng thì chọn những nơi có tổ chức, có lệ, có trọng tài dừng trận. Còn câu hỏi có nên giữ tục này hay không, đó là cuộc bàn luận mà mỗi cộng đồng đang tự trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Chọi gà có từ bao giờ ở Việt Nam?
Chưa có mốc chính xác, nhưng Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn thế kỷ 13 đã nhắc việc tướng sĩ lấy chọi gà làm vui, cho thấy tục này phổ biến ít nhất từ thời Trần. Chọi gà cũng có mặt ở nhiều nền văn hoá khác từ rất sớm.
Chọi gà và đá gà khác nhau không?
Về cơ bản là một, miền Bắc quen gọi chọi gà, miền Nam quen gọi đá gà. Khác biệt nằm ở lệ chơi từng vùng: có nơi dùng cựa tự nhiên hoặc bọc cựa, có nơi buộc cựa sắt khiến trận đấu đẫm máu hơn. Hình thức cựa sắt bị chỉ trích nhiều nhất.
Chọi gà ở lễ hội có bị cấm không?
Mọi hình thức có tiền cược đều bị pháp luật cấm. Một số địa phương cho phép giữ chọi gà như tiết mục truyền thống không có tiền cược, có ban tổ chức kiểm soát. Quy định cụ thể khác nhau theo nơi và thời kỳ, nên hỏi chính quyền nơi tổ chức trước.
Vì sao nhiều người phản đối chọi gà?
Lý do chính là phúc lợi động vật: gà bị thương, chịu đau và stress để người xem mua vui, nhất là ở các trận dùng cựa sắt. Ngoài ra, chọi gà thường bị lợi dụng để sát phạt ăn tiền, kéo theo nhiều hệ quả xấu cho gia đình và xã hội.
Có cách nào giữ truyền thống gà chọi mà không cho đấu?
Nhiều nơi đã thử thi gà đẹp, thi gà gáy, triển lãm các dòng gà quý trong hội xuân, giữ được nghề nuôi và chọn giống mà không bắt gà chịu thương tích. Đây là hướng được nhiều người yêu gà và người quan tâm phúc lợi động vật cùng ủng hộ.
Luật Chăn nuôi có quy định gì liên quan đến chọi gà?
Luật Chăn nuôi năm 2018 có quy định chung về đối xử nhân đạo với vật nuôi, yêu cầu hạn chế gây đau đớn, sợ hãi cho vật nuôi. Chưa có quy định riêng chi tiết cho chọi gà; việc áp dụng tinh thần này vào chọi gà vẫn đang được bàn luận.