Theo quan niệm dân gian phổ biến của người Việt, ông Táo lên trời ngày 23 tháng Chạp và trở về nhà vào thời khắc giao thừa, cùng lúc năm mới bắt đầu. Phần lớn gia đình không làm lễ rước Táo riêng; việc đón Táo nằm luôn trong lễ giao thừa hoặc lễ sáng mùng Một, khi gia chủ thắp hương cho các vị thần trong nhà.
Mấy ngày từ 23 đến giao thừa vì thế được hình dung là khoảng "bếp vắng Táo". Người xưa có vài tục gắn với khoảng trống ấy, như dựng nêu, rắc vôi bột trước sân. Người Hoa thì có ngày đón thần riêng vào đầu tháng Giêng. Bài này gom lại các nếp ấy, giải thích bằng ngôn ngữ văn hoá, không phán tục nào linh hay không.
Từ 23 đến giao thừa: khoảng thời gian "bếp vắng Táo"
Trong hình dung dân gian, chuyến chầu trời của Táo quân kéo dài từ ngày 23 cho đến hết năm cũ. Khoảng thời gian này dài sáu hoặc bảy ngày, tuỳ tháng Chạp đủ hay thiếu. Không sách nào mô tả chi tiết ông Táo làm gì trên trời trong những ngày đó; người ta chỉ quen nói ông "đi báo cáo", "lên chầu", rồi "về nhận việc năm mới". Sân khấu và truyện tranh hiện đại lấp khoảng trống ấy bằng trí tưởng tượng, còn trong nếp nhà thì đó đơn giản là mấy ngày cả nhà tự lo lấy gian bếp.
Chính sự vắng mặt ấy tạo ra một khoảng lặng thú vị trong tâm thức dân gian. Bếp vẫn đỏ lửa, cơm vẫn nấu, bánh vẫn luộc, nhưng người ta nói vui rằng mấy ngày này "không có ai canh bếp". Người lớn hay nhắc con cháu cẩn thận lửa nến, giữ nhà gọn gàng, vừa như lời đùa, vừa là lời dặn thực tế trong những ngày bận rộn nhất năm.
Khoảng "bếp vắng Táo" cũng trùng với những ngày gia đình đông người nhất: con cháu về quê, khách khứa qua lại, bếp nấu liên tục. Có lẽ vì vậy mà các tục giữ nhà, giữ sân trong mấy ngày này được người xưa coi trọng, như một cách tự nhắc nhau đề phòng hơn là vì sợ hãi.
Những tục xưa gắn với mấy ngày ông Táo đi vắng
Dựng cây nêu. Ở nhiều làng Bắc Bộ, cây nêu được dựng trước sân từ ngày 23. Một cách giải thích dân gian là khi Táo quân lên trời, nhà cần một dấu hiệu khẳng định đây là đất có chủ. Cây nêu được giữ đến lễ hạ nêu đầu năm.
Rắc vôi bột hình cung tên. Có làng rắc vôi bột trắng trước sân, trước ngõ thành hình cây cung và mũi tên. Theo quan niệm xưa, đó là cách "canh giữ" nhà trong những ngày chuyển năm. Ngày nay tục này rất hiếm thấy, chủ yếu còn trong lời kể. Vôi bột vốn là thứ nhà nông nào cũng có, dùng quét chuồng trại, nên việc dùng vôi vẽ hình cung tên cũng là một cách tận dụng vật sẵn có cho nghi lễ.
Giữ lửa, giữ đèn. Nhiều nhà giữ đèn sáng ở bàn thờ, ở bếp những đêm cuối năm. Ngoài ý nghĩa tâm linh, ánh đèn còn giúp người trong nhà đi lại ban đêm khi việc chuẩn bị Tết kéo dài đến khuya.
Dọn nhà, treo đồ mới. Những ngày này cũng là lúc lau dọn bàn thờ, treo tranh, dán câu đối. Nhà cửa tươm tất để đón Táo về cùng năm mới.
Đêm giao thừa: Táo về cùng năm mới
Giao thừa là khoảnh khắc năm cũ trao cho năm mới. Trong lễ giao thừa ngoài trời, theo quan niệm phổ biến, người ta tiễn vị Hành khiển năm cũ và đón vị mới. Trong lễ giao thừa trong nhà, gia chủ thắp hương cho thần linh trong nhà và gia tiên. Táo quân được coi như cũng trở về vào lúc này, nhận lại việc trông coi bếp núc của gia đình trong năm mới.
Vì thế, ở phần lớn gia đình người Việt, không có một lễ "rước ông Táo" tách riêng. Việc đón Táo nằm trong lễ giao thừa hoặc trong nén hương sáng mùng Một ở ban thờ thần linh. Một số sách văn khấn có nhắc tên Táo quân trong lời khấn đầu năm, cùng với Thổ công và các vị thần khác.
Ở Nam Bộ, có nhà nhân dịp Tết thay tờ giấy đỏ Định phúc Táo quân mới ở bàn thờ bếp, hoặc lau dọn lại bàn thờ bếp sau ngày 23. Đây cũng có thể hiểu như một cách đón ông Táo về với gian bếp sạch sẽ. Thời điểm thay mỗi nhà một khác, có nhà làm ngay sau lễ tiễn, có nhà đợi đến chiều ba mươi.
Vì sao người Việt gộp việc đón Táo vào giao thừa
Có vài cách lý giải, đều ở mức suy đoán văn hoá. Cách thứ nhất là nhịp lễ: người Việt dồn nhiều nghi lễ vào khoảnh khắc chuyển năm, coi giao thừa là lúc mọi vị thần, mọi việc nhà cùng bắt đầu lại. Thêm một lễ rước Táo riêng vào giữa những ngày Tết vốn đã dày lễ là điều không cần thiết với gia đình nông nghiệp.
Cách thứ hai nằm ở hình dung về nhiệm kỳ. Theo lối nghĩ dân gian, mỗi năm có một vị Hành khiển cai quản, giao thừa là lúc bàn giao. Táo quân lên trời báo cáo năm cũ thì cũng hợp lý khi trở về đúng lúc năm mới nhận việc, như một viên quan về nhiệm sở sau kỳ triều kiến.
Cách thứ ba thực tế hơn: bếp không bao giờ nghỉ. Sáng mùng Một nhà nào cũng nấu, cũng cúng. Ông Táo về đúng lúc bếp đỏ lửa cho bữa cỗ đầu năm là hình ảnh trọn vẹn nhất. Dù lý giải theo cách nào, kết quả là một nếp gọn gàng: tiễn riêng một ngày, đón chung một khắc. Nếp này khác với người Hoa, và chính sự khác ấy cho thấy người Việt đã điều chỉnh tục chung cho hợp nhịp sống của mình.
Đón ông Táo ở một số cộng đồng
So sánh nhanh dựa trên các mô tả phong tục phổ biến. Trong mỗi cộng đồng vẫn có khác biệt giữa dòng họ, làng xóm.
| Cộng đồng | Thời điểm đón Táo | Cách làm thường gặp |
|---|---|---|
| Người Việt ở Bắc Bộ | Giao thừa hoặc sáng mùng Một | Gộp trong lễ giao thừa, thắp hương ban thờ thần linh |
| Người Việt ở Trung Bộ | Giao thừa hoặc sáng mùng Một | Gộp trong lễ đầu năm, tuỳ nơi có khấn riêng ở bếp |
| Người Việt ở Nam Bộ | Giao thừa hoặc dịp Tết | Thắp hương bàn thờ bếp, có nhà thay giấy đỏ mới |
| Người Hoa ở Việt Nam | Nhiều nhà vào mùng Bốn tháng Giêng | Lễ đón thần trở về, dán tranh thần bếp mới, đốt hương |
| Miền nam Trung Hoa | Phần nhiều mùng Bốn tháng Giêng | Lễ "tiếp thần", đón các vị thần từ trời trở về |
Điểm khác lớn nhất là người Hoa có một ngày đón thần tách riêng vào đầu tháng Giêng, còn người Việt gộp vào giao thừa. Gặp hàng xóm người Hoa làm lễ ngày mùng Bốn, bạn sẽ hiểu đó là lễ đón các vị thần, trong đó có thần bếp.
Những câu nói đùa quanh chuyện ông Táo vắng nhà
Khoảng bếp vắng Táo sinh ra nhiều câu nói đùa trong đời thường. Người lớn hay trêu trẻ con ăn vụng bánh mứt dịp này rằng "ông Táo đi vắng nên không ai thấy". Người vợ đùa với chồng "mấy hôm nay ông Táo đi rồi, nấu cháy cũng không ai mách". Các câu đùa ấy cho thấy ông Táo trong tâm thức người Việt là nhân vật gần gũi, có thể đem ra trêu.
Cũng có những lời dặn nghe như đùa mà thật: "ông Táo đi vắng thì mình phải tự trông bếp". Câu này nhắc chuyện an toàn lửa trong những ngày nấu nướng liên tục, khi nồi bánh chưng sôi suốt đêm, khi trẻ con nghịch nến, nghịch pháo. Người xưa khéo dùng hình ảnh tâm linh để chuyển tải lời nhắc rất đời.
Những câu như vậy không phải giáo lý, cũng không phải điều kiêng. Đó là chất hài hước dân gian làm cho tục lệ bớt khô cứng, giúp trẻ con nhớ tục lệ một cách vui vẻ. Khi kể lại cho con cháu, giữ lấy giọng đùa ấy cũng là giữ một phần tính cách của người xưa.
Giữ nếp đón Táo ở nhà bây giờ
Không cần bày thêm lễ mới. Những việc dưới đây đủ để giữ ý nghĩa đón ông Táo về trong một gia đình hiện đại, nếu gia đình có nếp thờ.
- Giữ gian bếp sạch từ sau ngày 23 đến Tết, coi như chuẩn bị "nhà" cho ông Táo về. Những ngày nấu bánh, nấu cỗ dễ làm bếp bừa bộn; dọn sau mỗi đợt nấu là đủ.
- Trong lễ giao thừa hoặc sáng mùng Một, nhớ thắp hương ở ban thờ thần linh hoặc bàn thờ bếp nếu có.
- Nếu nhà có bàn thờ bếp kiểu Nam Bộ, thay tờ giấy đỏ hoặc lau lại bàn thờ trước Tết.
- Nấu bữa cơm đầu tiên của năm mới ở chính gian bếp ấy, cả nhà cùng ăn.
- Kể cho trẻ con nghe rằng ông Táo đã về, năm mới bếp nhà mình lại có người canh.
- Với gia đình không có nếp thờ, chỉ cần coi đây là câu chuyện văn hoá để hiểu, không cần làm gì thêm.
Cách giữ nếp tốt nhất là giữ những gì có ý nghĩa với gia đình mình. Không có một khuôn mẫu đón Táo nào bắt buộc cho mọi nhà. Một gia đình trẻ ở căn hộ nhỏ, chỉ lau bếp và thắp một nén hương sáng mùng Một, cũng đang giữ đúng tinh thần của tục cũ: bếp sạch, lửa ấm, cả nhà quây quần bên mâm cơm đầu năm.
Câu hỏi thường gặp
Ông Táo về nhà vào ngày nào?
Theo quan niệm dân gian phổ biến của người Việt, ông Táo trở về vào thời khắc giao thừa, cùng lúc năm mới bắt đầu. Phần lớn gia đình không có lễ rước Táo riêng mà gộp vào lễ giao thừa hoặc nén hương sáng mùng Một.
Có cần làm lễ rước ông Táo riêng không?
Phần lớn gia đình người Việt không làm lễ riêng. Việc đón Táo nằm trong lễ giao thừa hoặc lễ đầu năm ở ban thờ thần linh. Một số gia đình có nếp riêng thì vẫn giữ. Đây là chuyện của từng nhà, không có quy định chung.
Rắc vôi bột hình cung tên ngày Tết là tục gì?
Đây là tục xưa ở một số làng Bắc Bộ, rắc vôi bột trắng trước sân, trước ngõ thành hình cung và tên trong những ngày chuyển năm, theo quan niệm để canh giữ nhà cửa. Ngày nay tục này rất hiếm, chủ yếu còn trong lời kể của người lớn tuổi.
Người Hoa đón ông Táo vào ngày nào?
Nhiều gia đình người Hoa làm lễ đón các vị thần, trong đó có thần bếp, vào mùng Bốn tháng Giêng. Họ thường dán tranh thần bếp mới, thắp hương đón thần về nhận việc. Đây là nét khác so với người Việt, vốn gộp việc đón Táo vào giao thừa.
Trong những ngày ông Táo vắng nhà có kiêng gì không?
Dân gian có những lời dặn mang tính nhắc nhở như giữ bếp cẩn thận, giữ nhà gọn gàng. Đây là lời dặn đời thường gắn với hình ảnh ông Táo đi vắng, không phải điều kiêng bắt buộc. Mỗi gia đình theo nếp của mình.
Vì sao dựng cây nêu từ ngày 23 tháng Chạp?
Một cách giải thích dân gian phổ biến là khi Táo quân lên trời, nhà cần dấu hiệu khẳng định đây là đất có chủ, nên dựng nêu từ ngày 23 và hạ nêu đầu năm. Tục dựng nêu có nhiều lớp nghĩa khác, mỗi vùng hiểu một kiểu.