Hoa Tết Hà Nội xưa: thược dược, lay ơn, violet, cúc vàng và bình hoa trên bàn thờ

Hoa Tết Hà Nội xưa không chỉ có đào, quất và thuỷ tiên. Trên bàn thờ và bàn khách của các gia đình phố cổ, những bình thược dược đỏ, lay ơn cao, violet tím, cúc vàng là thứ hoa không thể thiếu, mua ở chợ hoa Hàng Lược hay các gánh hoa đầu ngõ ngày giáp Tết. Nhiều loài trong số đó có tên gọi vay mượn từ tiếng Hán hoặc tiếng Pháp, ghi dấu những lớp giao lưu văn hoá của đất kinh kỳ.

Bài này kể lại những loài hoa ấy theo ký ức chung của người Hà Nội, tên gọi đến từ đâu, cách cắm bình hoa Tết trên bàn thờ của các gia đình xưa, những làng trồng hoa ven đô, và vì sao nhiều loài hoa Tết xưa nay thưa dần. Ý nghĩa và cách chơi đào, quất, thuỷ tiên có ở các trang chuyên đề nên chỉ nhắc qua.

Những loài hoa cắm bình của Tết Hà Nội xưa

Thược dược. Hoa to, cánh xếp nhiều lớp, đỏ thắm, vàng hay tím, là loài hoa cắm bàn thờ quen thuộc của Tết Hà Nội xưa. Thú vị là trong chữ Hán, hai chữ thược dược vốn chỉ một loài cùng họ với mẫu đơn, còn người Việt dùng tên ấy gọi loài hoa nhập từ châu Mỹ qua phương Tây. Đây là một ví dụ về chuyện tên hoa đổi nghĩa khi đi qua các nền văn hoá.

Lay ơn. Tên gọi phiên âm từ tiếng Pháp, chỉ loài hoa có cành dài, hoa xếp dọc như ngọn giáo, nhiều màu đỏ, trắng, hồng, vàng. Lay ơn cắm bình cao trên bàn thờ trông trang trọng, hợp với kiểu nhà phố cổ có bàn thờ cao.

Violet. Cũng là tên vay mượn từ tiếng Pháp, người Hà Nội quen gọi một loài hoa tím, thơm nhẹ, chịu lạnh, nở đúng mùa đông xuân. Bình violet tím trên bàn khách là hình ảnh nhiều người lớn tuổi nhớ khi nói về Tết Hà Nội.

Cúc vàng, cúc đại đoá. Cúc là loài hoa gắn với mùa thu nhưng được trồng để nở vào Tết, cắm bàn thờ hoặc bày chậu trước cửa. Màu vàng của cúc được ưa chuộng vì hợp không khí ấm áp ngày xuân.

Păng xê và hoa đồng tiền. Păng xê, tên phiên âm từ tiếng Pháp, là loài hoa nhỏ nhiều màu trồng chậu; đồng tiền là loài hoa cánh xoè tròn. Cả hai xuất hiện nhiều trong Tết Hà Nội nửa sau thế kỷ 20.

Hải đường, trà. Một số gia đình chơi chậu hải đường hay chậu trà hoa đỏ ngày Tết, coi là thú chơi kén người, đắt công chăm.

Tên hoa ghi dấu những lớp giao lưu văn hoá

Nhìn danh sách hoa Tết Hà Nội xưa, có thể thấy rõ ba lớp tên gọi. Lớp thứ nhất là tên thuần Việt hoặc tên Hán Việt quen thuộc như đào, cúc, quất, thuỷ tiên, gắn với nếp chơi hoa lâu đời chịu ảnh hưởng văn hoá Hán. Lớp thứ hai là những tên Hán Việt được dùng lại cho loài hoa mới như thược dược. Lớp thứ ba là tên phiên âm tiếng Pháp như lay ơn, violet, păng xê.

Lớp tên tiếng Pháp cho thấy nhiều loài hoa đã vào Hà Nội trong thời Pháp thuộc, khi người Pháp mang giống hoa châu Âu sang trồng ở vùng khí hậu mát của miền Bắc, đặc biệt các vùng ven đô và các cao nguyên. Những loài hoa ấy được người Hà Nội đón nhận, rồi trở thành hoa Tết, ăn sâu vào nếp sống tới mức nhiều người không còn nghĩ chúng là hoa ngoại.

Đây là một nét thú vị khi kể cho con cháu về Tết Hà Nội: chiếc bình hoa trên bàn thờ ông bà là nơi gặp nhau của nhiều lớp văn hoá. Hoa cúc mang hồn thơ Đường, hoa lay ơn mang tên Pháp, hoa thược dược mang một cái tên Hán đã đổi nghĩa. Tết Hà Nội vì thế vừa cổ truyền vừa rất cởi mở.

Cũng nên lưu ý rằng cách gọi tên hoa có thể khác nhau giữa các vùng và các thế hệ. Cùng một loài, người Hà Nội gọi một kiểu, người miền Nam gọi kiểu khác; cùng một cái tên, người xưa và người nay có thể chỉ hai loài khác nhau. Khi đọc hồi ký cũ, nên để ý điều này để khỏi nhầm.

Bình hoa Tết trên bàn thờ phố cổ

Trong nếp nhà Hà Nội xưa, bình hoa trên bàn thờ gia tiên ngày Tết được chọn kỹ nhất. Bàn thờ thường đặt ở gian giữa, cao, nên hoa cắm bình cao như lay ơn, thược dược cành dài được ưa chuộng. Hoa cắm cân đối hai bên hoặc một bình lớn ở giữa, màu đỏ và vàng là chủ đạo.

Nhiều gia đình kiêng cắm hoa có gai hay hoa có mùi quá nồng trên bàn thờ, theo quan niệm dân gian. Hoa phải tươi, không dập, nước trong bình thay hằng ngày trong mấy ngày Tết. Bình hoa thường là bình gốm men lam, bình đồng hay bình sứ cổ của gia đình, chỉ đem ra dịp Tết và giỗ chạp.

Ngoài bình hoa, bàn thờ Tết Hà Nội xưa thường có đĩa thuỷ tiên đặt trước, mâm ngũ quả ở giữa, cặp đèn nến hai bên, và đôi khi một cành đào nhỏ cắm bình bên cạnh. Tất cả tạo nên một không gian trang nghiêm mà ấm áp. Cách bày cụ thể mâm cúng thuộc trang về lễ cúng nên không bàn ở đây.

Với bàn khách, người Hà Nội xưa thích một bình violet tím, một bình cúc vàng hay một chậu thược dược đặt trên bàn nước, bên cạnh khay mứt và ấm trà. Khách đến chúc Tết thường khen hoa trước khi ngồi xuống, và câu chuyện mở đầu năm mới bắt đầu từ bình hoa ấy.

Hoa Tết Hà Nội xưa: dùng ở đâu, mua lúc nào

Mỗi loài hoa Tết có chỗ dùng và thời điểm mua riêng theo nếp nhà Hà Nội xưa. Bảng dưới tổng hợp theo ký ức chung, mỗi nhà có thể làm khác.

Thời điểm mua hoa xưa phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Năm rét đậm hoa nở muộn, năm ấm hoa nở sớm, người bán và người mua đều phải tính. Các gia đình kỹ tính còn mua thêm một bình hoa cắm lại vào mùng Ba, mùng Bốn khi bình đầu đã tàn.

Bảng này cũng cho thấy nhịp chuẩn bị Tết của một gia đình phố cổ: hoa được mua dần theo từng đợt, không dồn vào một ngày. Nhịp ấy gắn với nhịp của chợ hoa Hàng Lược và các gánh hoa đầu ngõ.

Những làng hoa ven đô đã nuôi Tết Hà Nội

Hoa Tết Hà Nội xưa đến từ các làng hoa ven đô. Vùng ven Hồ Tây như Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Quảng Bá, Nghi Tàm nổi tiếng trồng hoa từ lâu, cung cấp hoa cho kinh thành và phố cổ. Ngọc Hà được nhắc đến nhiều trong văn chương như làng hoa của Hà Nội, với những vườn hoa trải dài, mùa nào hoa ấy.

Vùng bãi ven sông Hồng như Nhật Tân, Phú Thượng chuyên trồng đào; Tứ Liên trồng quất. Các làng ngoại thành xa hơn như Tây Tựu, Mê Linh phát triển mạnh nghề trồng hoa ở nửa sau thế kỷ 20, cung cấp hoa cho cả miền Bắc. Mỗi làng có những giống hoa riêng, những nghệ nhân riêng.

Đô thị hoá khiến nhiều làng hoa nội đô như Ngọc Hà, Hữu Tiệp gần như không còn vườn hoa, nhà cửa mọc lên trên đất trồng hoa cũ. Nghề hoa dời ra ngoại thành và các tỉnh lân cận. Với người Hà Nội lớn tuổi, cái tên Ngọc Hà gắn với hoa vẫn là một nỗi nhớ.

Nếu có dịp, đưa con cháu đi qua những con phố mang tên làng hoa cũ, kể cho trẻ nghe nơi đây từng là vườn hoa cung cấp cho cả kinh thành. Đó là cách đơn giản để trẻ thấy Hà Nội đã thay đổi thế nào, và vì sao những bình hoa Tết của ông bà lại quý.

Vì sao nhiều loài hoa Tết xưa thưa dần

Ngày nay, bình hoa Tết của nhiều gia đình Hà Nội đã khác xưa. Lan hồ điệp, tulip, mai vàng, hoa nhập khẩu xuất hiện nhiều, trong khi thược dược, violet, păng xê ít người chơi hơn. Lý do một phần là thị hiếu thay đổi, một phần là các loài hoa mới bền hơn, ít phải thay nước, hợp với nhịp sống bận rộn.

Cách nhà cửa thay đổi cũng ảnh hưởng: căn hộ chung cư không có bàn thờ cao như nhà phố cổ, bình lay ơn cao không còn chỗ đặt. Người ta chuộng chậu hoa nhỏ gọn, cây cảnh để bàn. Bàn thờ thu nhỏ thì bình hoa cũng thu nhỏ theo.

Dù vậy, nhiều gia đình Hà Nội vẫn giữ nếp cũ: Tết nào cũng phải có một bình thược dược hay lay ơn trên bàn thờ, một bình violet trên bàn khách. Với họ, đó không chỉ là hoa mà là cách giữ hình ảnh của ông bà, cha mẹ những ngày Tết xưa.

Nếu muốn giữ nếp ấy, có thể tìm những loài hoa xưa ở chợ hoa Hàng Lược hay chợ đầu mối, hỏi người bán lâu năm. Cắm một bình thược dược trên bàn thờ, kể cho con nghe tên hoa từ đâu ra, là đủ để Tết Hà Nội xưa còn sống trong nhà mình.

Cắm lại một bình hoa Tết kiểu Hà Nội xưa: vài gợi ý

Không cần nhà phố cổ hay bàn thờ cao, vẫn có thể cắm một bình hoa gợi lại Tết Hà Nội của ông bà. Mấy gợi ý dưới đây dựa trên nếp chung, mỗi nhà điều chỉnh theo không gian của mình.

• Chọn một loài làm chính. Thược dược đỏ hoặc lay ơn đỏ cho bàn thờ, violet tím hoặc cúc vàng cho bàn khách; không trộn quá nhiều loài trong một bình.
• Chọn bình hợp dáng hoa. Lay ơn cần bình cao, miệng hẹp; thược dược, cúc hợp bình thấp miệng rộng hơn. Bình gốm men lam hay bình sứ cũ của gia đình là hợp nhất.
• Cắt gốc xiên, bỏ lá dưới nước. Lá ngập nước nhanh thối, làm nước đục; cắt gốc xiên giúp hoa hút nước tốt hơn.
• Thay nước hằng ngày. Đúng như nếp xưa, mấy ngày Tết nên thay nước và cắt lại gốc, hoa giữ được lâu hơn.
• Đặt tránh hơi nóng. Không đặt bình hoa sát đèn sưởi hay chỗ nắng gắt; bàn thờ có đèn nến thì để bình cách xa ngọn lửa.
• Kể chuyện tên hoa. Khi cắm hoa cùng con, kể vì sao gọi là lay ơn, vì sao thược dược mang tên Hán; bình hoa sẽ thành một bài học nhỏ về Hà Nội.

Một bình hoa như thế không tốn nhiều công, nhưng với người lớn tuổi trong nhà, nó gợi lại cả một không gian Tết cũ. Nhiều ông bà nhìn bình thược dược đỏ trên bàn thờ là kể được ngay chuyện những cái Tết của mấy chục năm trước.

Câu hỏi thường gặp

Tết Hà Nội xưa thường cắm hoa gì?

Ngoài đào, quất và thuỷ tiên, các gia đình Hà Nội xưa thường cắm thược dược, lay ơn trên bàn thờ, violet và cúc vàng trên bàn khách, trồng chậu păng xê, hoa đồng tiền. Màu đỏ và vàng được ưa chuộng vì hợp không khí ấm áp ngày xuân.

Tên hoa lay ơn và violet từ đâu ra?

Cả hai đều là tên phiên âm từ tiếng Pháp, cho thấy những loài hoa này vào Hà Nội trong thời Pháp thuộc. Người Hà Nội đón nhận và đưa chúng vào nếp chơi hoa Tết tới mức nhiều người không còn nghĩ đó là hoa ngoại.

Vì sao hoa thược dược mang tên Hán Việt mà lại là hoa ngoại?

Hai chữ thược dược trong chữ Hán vốn chỉ một loài cùng họ với mẫu đơn. Người Việt dùng lại tên ấy để gọi loài hoa nhập từ châu Mỹ qua phương Tây. Đây là hiện tượng tên gọi đổi nghĩa khi đi qua các nền văn hoá, gặp ở khá nhiều loài cây.

Bình hoa trên bàn thờ ngày Tết nên cắm thế nào theo nếp xưa?

Theo nếp nhiều nhà Hà Nội xưa, hoa phải tươi, không dập, màu đỏ hoặc vàng là chủ đạo, cắm cân đối, thay nước hằng ngày. Nhiều nhà tránh hoa có gai hay mùi quá nồng. Mỗi gia đình có nếp riêng, nên theo cách của nhà mình.

Làng hoa nào từng cung cấp hoa Tết cho Hà Nội?

Các làng ven Hồ Tây như Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Quảng Bá, Nghi Tàm; vùng ven sông Hồng như Nhật Tân, Phú Thượng trồng đào, Tứ Liên trồng quất; về sau có Tây Tựu, Mê Linh. Nhiều làng hoa nội đô nay đã đô thị hoá, nghề hoa dời ra ngoại thành.

Vì sao ngày nay ít người cắm thược dược, violet ngày Tết?

Thị hiếu thay đổi, các loài hoa mới như lan hồ điệp bền hơn và ít phải chăm, nhà chung cư không còn bàn thờ cao hợp với bình lay ơn. Dù vậy, nhiều gia đình vẫn giữ một bình hoa xưa trên bàn thờ như cách nhớ về Tết của ông bà.