Chợ Viềng và chợ âm dương là những phiên chợ đầu xuân ở Bắc Bộ mỗi năm chỉ họp một lần: chợ Viềng ở vùng Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình, họp từ đêm mùng 7 đến sáng mùng 8 tháng Giêng; chợ âm dương làng Ó ở Bắc Ninh họp đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng Giêng. Người đi chợ không cốt mua bán mà để "mua may bán rủi", lấy khởi đầu suôn sẻ cho năm mới theo quan niệm dân gian.
Bài này kể lại gốc tích và không khí của hai phiên chợ, những thứ được bán và mua, tục mua may bán rủi, những truyền thuyết quanh chợ âm dương, và mấy điều nên biết nếu muốn đi. Bài viết như tư liệu văn hoá, không cổ vũ tin rằng đi chợ sẽ đem lại may mắn hay tài lộc.
Vì sao có những phiên chợ mỗi năm chỉ họp một lần
Bắc Bộ xưa có nhiều chợ phiên họp theo lịch đều đặn, nhưng cũng có một số chợ đặc biệt chỉ họp một lần trong năm, thường vào dịp đầu xuân. Những phiên chợ này gắn với lễ hội, với đền chùa, với một truyền thuyết riêng của làng, và mang tính nghi lễ nhiều hơn tính buôn bán.
Ý nghĩa của những phiên chợ ấy nằm ở thời điểm: đầu năm, khi người ta muốn mọi việc khởi đầu suôn sẻ. Đi chợ đầu năm, mua một món đồ nhỏ, được coi như mở hàng cho cả năm. Người bán cũng mong bán được hàng đầu năm để lấy may. Quan niệm này gần với tục mở hàng, xuất hành đầu năm của người Việt.
Những phiên chợ một năm một lần cũng là dịp gặp gỡ: người các làng, các tỉnh đổ về, gặp lại người quen, ăn uống, xem hội. Chợ vì thế vừa là chợ vừa là hội, và với nhiều người, đi chợ đầu xuân là một phần không thể thiếu của Tết.
Ngoài chợ Viềng và chợ âm dương, nhiều nơi khác ở Bắc Bộ cũng có những phiên chợ đầu năm mang tính lễ hội, mỗi chợ một truyền thuyết. Bài này chọn hai chợ được nhắc đến nhiều nhất để kể kỹ hơn.
Chợ Viềng: gốc tích và địa điểm
Chợ Viềng thực ra có hai chợ cùng họp vào một đêm: một chợ ở vùng Vụ Bản cũ, gần quần thể di tích Phủ Dầy, thường gọi là Viềng Phủ; một chợ ở vùng Nam Trực cũ, thường gọi là Viềng Chùa. Cả hai đều thuộc tỉnh Nam Định cũ, từ tháng 7 năm 2025 thuộc tỉnh Ninh Bình.
Chợ họp từ chập tối mùng 7 đến sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Người đi chợ đến từ đêm, thắp đèn, đi dạo, mua bán, nhiều người đi lễ đền, lễ chùa gần đó rồi mới vào chợ. Đến sáng mùng 8, chợ tan, người đi chợ ra về mang theo món đồ đã mua.
Về gốc tích, có nhiều truyền thuyết khác nhau. Có tích gắn chợ với tín ngưỡng thờ Mẫu ở Phủ Dầy, có tích gắn với các nhân vật lịch sử địa phương. Các truyền thuyết này được người dân kể lại nhiều đời, chưa có tư liệu xác định thời điểm chợ ra đời; nên kể như những câu chuyện dân gian.
Chợ Viềng đã được nhiều tài liệu văn hoá giới thiệu như một phiên chợ độc đáo của Bắc Bộ. Mỗi năm, chợ thu hút rất đông người, không chỉ người địa phương mà cả người từ Hà Nội và các tỉnh xa về.
Chợ Viềng bán gì, người ta mua gì
Chợ Viềng bán đủ thứ, nhưng một số mặt hàng gắn chặt với phiên chợ này. Bảng dưới gom những món hay được nhắc trong ký ức chung và các bài viết về chợ.
| Nhóm hàng | Ví dụ | Vì sao được mua |
|---|---|---|
| Cây cảnh, cây giống | Cây cảnh nhỏ, cây ăn quả giống, hoa | Mua cây đầu năm về trồng, mong cây tốt, nhà thịnh |
| Nông cụ | Cuốc, liềm, dao, rổ rá | Người làm nông mua dụng cụ đầu năm, chuẩn bị vụ mới |
| Đồ cũ, đồ đồng | Đồ đồng cũ, đồ gốm, đồ vật lặt vặt | Người chơi đồ cũ đi tìm món ưng ý, lấy may |
| Đồ ăn | Các món nướng, món ăn địa phương | Ăn uống tại chợ như ăn hội |
| Đồ thờ, đồ lễ | Hương, vàng mã, đồ lễ đền phủ | Mua để đi lễ đền chùa gần chợ |
Người đi chợ Viềng thường không mua nhiều, chỉ một món nhỏ lấy may, rồi dành phần lớn thời gian đi dạo, ăn uống, gặp người quen. Cây giống và nông cụ là những món được nhắc nhiều nhất, phản ánh gốc nông nghiệp của phiên chợ: đầu năm, người nông dân sắm sửa cho vụ mới.
Đồ cũ ở chợ Viềng thật giả lẫn lộn. Người mua nên coi đó là cuộc chơi, mua món mình thích với giá mình chấp nhận được, không nên kỳ vọng tìm được đồ cổ quý.
Tục mua may bán rủi: nên hiểu thế nào
Mua may. Người đi chợ đầu năm mua một món đồ, theo quan niệm dân gian là mua lấy may cho cả năm. Món đồ không cần đắt, quan trọng là mua được, mua vui vẻ.
Bán rủi. Người bán, theo cách nói dân gian, là "bán đi cái rủi" của năm cũ, để năm mới chỉ còn may. Vì thế người bán ít nói thách, người mua ít mặc cả, mua bán nhanh và vui.
Không mặc cả gắt. Theo nếp chợ đầu xuân, mặc cả gắt hay cãi nhau đầu năm bị coi là không hay. Người mua người bán đều nhường nhau một chút.
Mua vừa phải. Mua may không có nghĩa là mua nhiều. Người xưa đi chợ Viềng thường chỉ mua một hai món nhỏ.
Một quan niệm, không phải lời hứa. Tục mua may bán rủi là quan niệm dân gian mang tính tâm lý và cộng đồng: mở đầu năm mới bằng một việc vui. Không có căn cứ nào cho thấy mua ở chợ Viềng sẽ đem lại may mắn, tài lộc; đi chợ nên coi là đi hội, không nên chi tiêu quá sức vì tin vào điều đó.
Chợ âm dương làng Ó: phiên chợ trong bóng tối
Chợ âm dương ở làng Ó, Bắc Ninh, là một phiên chợ đặc biệt họp vào đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng Giêng. Theo lời kể của người địa phương, chợ họp trong bóng tối, người mua bán soi bằng đèn nhỏ, nến, đuốc, nói nhỏ, mua bán nhẹ nhàng, tan trước khi trời sáng.
Tên chợ gắn với truyền thuyết rằng đây là phiên chợ mà người sống và người đã khuất cùng đi chợ, gặp nhau. Theo lời kể dân gian, người đi chợ có thể gặp lại người thân đã mất trong một khuôn mặt lạ, và vì thế mọi người đều cư xử nhẹ nhàng, không cãi nhau, không mặc cả, ai cũng có thể là người quen của ai.
Chợ âm dương cũng gắn với lễ hội của làng, với việc tưởng nhớ những người đã mất, có thuyết gắn với tưởng nhớ những người đã ngã xuống trong chiến trận xưa của vùng. Các truyền thuyết khác nhau tuỳ người kể, chưa có tư liệu xác định gốc tích chính xác.
Viết về chợ âm dương, nên giữ đúng tinh thần của nó: một phiên chợ tưởng nhớ, mang tính nhân văn, nơi người ta đến để nhớ người thân, để sống chậm lại một đêm. Không nên biến nó thành câu chuyện ma quái hay huyền bí giật gân, cũng không nên coi đi chợ là cách "gặp" người đã khuất theo nghĩa đen.
Chợ cuối năm, chợ đầu năm: hai đầu của mùa Tết
Nếu chợ Tết cuối năm là nơi người ta sắm sửa cho Tết, thì những phiên chợ đầu xuân như chợ Viềng, chợ âm dương là nơi người ta mở đầu năm mới. Hai loại chợ như hai đầu của mùa Tết: một đầu chuẩn bị, một đầu khởi động.
Chợ cuối năm đông, vội, lo toan: phải mua đủ đồ cho Tết, phải về kịp giao thừa. Chợ đầu năm thong thả, vui, ít mục đích: mua một món nhỏ, gặp người quen, xem hội. Không khí khác hẳn nhau, nhưng cùng phản ánh tâm lý của người Việt quanh thời điểm chuyển năm.
Ở nhiều làng, sau Tết còn có phiên chợ đầu tiên của năm, gọi là chợ khai hạ hay phiên chợ mở hàng, người ta đi chợ lấy may. Đây là phiên bản nhỏ của chợ Viềng ở từng làng, cho thấy tục mua may đầu năm phổ biến rộng ở Bắc Bộ.
Kể cho con cháu về chợ Tết, có thể kể cả hai đầu: chợ Tết cuối năm với lá dong, gạo nếp, hoa đào, và chợ đầu xuân với cây giống, nông cụ, đèn nến trong đêm. Hai đầu ấy làm nên một mùa Tết trọn vẹn của làng quê Bắc Bộ.
Đi chợ Viềng, chợ âm dương hôm nay: mấy điều nên biết
Cả hai phiên chợ ngày nay đều rất đông, có khi hàng chục nghìn người trong một đêm. Vài điều thực tế giúp chuyến đi an toàn và đúng tinh thần.
- Xem lịch và thông báo của địa phương. Ngày họp chợ theo âm lịch cố định, nhưng việc tổ chức, phân luồng giao thông mỗi năm do chính quyền thông báo.
- Giữ tư trang cẩn thận. Chợ đêm đông người, dễ mất đồ; mang ít tiền mặt, giữ điện thoại, ví ở chỗ an toàn.
- Cẩn thận với đồ cổ. Đồ cũ thật giả lẫn lộn, mua để chơi với giá vừa phải, không nên mua đồ đắt tiền vì tin là đồ cổ.
- Không mua bán động vật hoang dã. Nếu thấy rao bán động vật hoang dã, không mua; đây là hành vi vi phạm pháp luật.
- Giữ tinh thần nhẹ nhàng. Mua bán vui vẻ, không mặc cả gắt, đúng nếp chợ đầu xuân.
- Tôn trọng phiên chợ tưởng nhớ. Ở chợ âm dương, giữ yên lặng, không chiếu đèn mạnh vào người khác, không quay phim chụp ảnh gây phiền.
Đi chợ đầu xuân không nên coi là đi tìm may mắn, mà là đi để thấy một nếp văn hoá còn sống, để nhìn người ta mở đầu năm mới bằng những việc nhỏ và vui.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Viềng họp vào ngày nào?
Chợ Viềng họp từ chập tối mùng 7 đến sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch, mỗi năm một lần. Có hai chợ cùng họp: Viềng Phủ ở vùng Vụ Bản cũ và Viềng Chùa ở vùng Nam Trực cũ, đều thuộc Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình.
Mua may bán rủi ở chợ Viềng nghĩa là gì?
Theo quan niệm dân gian, người mua mua một món đồ đầu năm để lấy may, người bán bán đi cái rủi của năm cũ. Vì thế mua bán nhẹ nhàng, ít nói thách, ít mặc cả. Đây là quan niệm văn hoá, không phải lời hứa về may mắn hay tài lộc.
Chợ âm dương họp ở đâu và khi nào?
Chợ âm dương họp ở làng Ó, Bắc Ninh, vào đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5 tháng Giêng âm lịch. Chợ họp trong bóng tối, người mua bán soi bằng đèn nhỏ, nến, tan trước khi trời sáng.
Vì sao gọi là chợ âm dương?
Theo truyền thuyết địa phương, đây là phiên chợ người sống và người đã khuất cùng đi chợ, gặp nhau. Vì thế mọi người cư xử nhẹ nhàng, không cãi cọ, không mặc cả. Đây là truyền thuyết dân gian mang tính tưởng nhớ, nên hiểu theo nghĩa văn hoá.
Chợ Viềng bán những gì?
Chợ Viềng bán cây cảnh, cây giống, nông cụ, đồ cũ, đồ đồng, đồ ăn và đồ lễ. Cây giống và nông cụ là những món gắn với gốc nông nghiệp của phiên chợ, người ta mua đầu năm để chuẩn bị vụ mới.
Đi chợ Viềng cần lưu ý gì?
Chợ rất đông, nên giữ tư trang cẩn thận, mang ít tiền mặt, cẩn thận với đồ cổ thật giả lẫn lộn, không mua động vật hoang dã. Xem thông báo của địa phương về phân luồng giao thông và giữ tinh thần mua bán vui vẻ.